60 shlokas
- 1
श्रीदेव्युवाच
रसस्य लक्षणं किंवा रसकर्म च कीदृशम्
तन्न जानामि देवेश वक्तुमर्हसि तत्त्वतः
śrīdevyuvāca
rasasya lakṣaṇaṃ kiṃvā rasakarma ca kīdṛśam
tanna jānāmi deveśa vaktumarhasi tattvataḥ
- 2
श्रीभैरव उवाच
प्रागेवोक्ता रसोत्पत्तिस्तल्लक्षणम् अतः शृणु
śrībhairava uvāca
prāgevoktā rasotpattistallakṣaṇam ataḥ śṛṇu
- 3
तस्य नामसहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च
शक्यते न मया वक्तुं संक्षेपात्कथ्यते शृणु
tasya nāmasahasrāṇi ayutānyarbudāni ca
śakyate na mayā vaktuṃ saṃkṣepātkathyate śṛṇu
- 4
रसो रसेन्द्रः सूतश्च पारदश्चाथ मिश्रकः
raso rasendraḥ sūtaśca pāradaścātha miśrakaḥ
- 5
रसं सिद्धरसं विद्यात्सिद्धक्षेत्रसमाश्रयम्
नाशयेत्सकलान्रोगान्वलीपलितमेव सः
rasaṃ siddharasaṃ vidyātsiddhakṣetrasamāśrayam
nāśayetsakalānrogānvalīpalitameva saḥ
- 6
देहलोहकरं शुद्धं रसेन्द्रम् अधुना शृणु
शरीरे हेम्नि कर्ता च जारणे सारणासु च
dehalohakaraṃ śuddhaṃ rasendram adhunā śṛṇu
śarīre hemni kartā ca jāraṇe sāraṇāsu ca
- 7
यो बाह्याभ्यन्तरे श्वेतो बहुलं कञ्चुकावृतः
तं विद्यात्पारदं देवि तारकर्मणि योजयेत्
यथा काञ्जिकसंस्पर्शात्क्षीरभाण्डं विनश्यति
तथा हेम शरीरं च पारदेन विनश्यति
yo bāhyābhyantare śveto bahulaṃ kañcukāvṛtaḥ
taṃ vidyātpāradaṃ devi tārakarmaṇi yojayet
yathā kāñjikasaṃsparśātkṣīrabhāṇḍaṃ vinaśyati
tathā hema śarīraṃ ca pāradena vinaśyati
- 8
मयूरपत्त्रिकाभासं मिश्रकं च विदुर्बुधाः
धूम्रवर्णं रसं दृष्ट्वा विशेषेणोपलभ्यते
मिश्रकं तु विजानीयादुद्वाहकर्मकारकम्
mayūrapattrikābhāsaṃ miśrakaṃ ca vidurbudhāḥ
dhūmravarṇaṃ rasaṃ dṛṣṭvā viśeṣeṇopalabhyate
miśrakaṃ tu vijānīyādudvāhakarmakārakam
- 9
एवं पञ्चविधा देवि रसभेदा निरूपिताः
evaṃ pañcavidhā devi rasabhedā nirūpitāḥ
- 10
स्वेदनं मर्दनं चैव चारणं जारणं तथा
द्रावणं रञ्जनं चैव सारणं क्रामणं क्रमात्
इति यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य सिध्यति सूतकः
svedanaṃ mardanaṃ caiva cāraṇaṃ jāraṇaṃ tathā
drāvaṇaṃ rañjanaṃ caiva sāraṇaṃ krāmaṇaṃ kramāt
iti yo vetti tattvena tasya sidhyati sūtakaḥ
- 11
तीव्रत्वं जायते स्वेदात् अमलत्वं च मर्दनात्
चारणेन बलं कुर्यात्जारणाद्बन्धनं भवेत्
tīvratvaṃ jāyate svedāt amalatvaṃ ca mardanāt
cāraṇena balaṃ kuryātjāraṇādbandhanaṃ bhavet
- 12
एकत्वं द्रावणात्तस्य रक्तत्वं रक्तकाञ्जनात्
व्यापित्वं सारणात्तस्य क्रामित्वं क्रामणात्तथा
ekatvaṃ drāvaṇāttasya raktatvaṃ raktakāñjanāt
vyāpitvaṃ sāraṇāttasya krāmitvaṃ krāmaṇāttathā
- 13
जलगो जलरूपेण त्वरितो हंसगो भवेत्
मलगो मलरूपेण सधूमो धूमगो भवेत्
jalago jalarūpeṇa tvarito haṃsago bhavet
malago malarūpeṇa sadhūmo dhūmago bhavet
- 14
अन्या जीवगतिर्देवि जीवोऽण्डादिव निष्क्रमेत्
स तावज्जीवयेज्जीवं तेन जीवो रसः स्मृतः
anyā jīvagatirdevi jīvo'ṇḍādiva niṣkramet
sa tāvajjīvayejjīvaṃ tena jīvo rasaḥ smṛtaḥ
- 15
चतुष्टयी गतिस्तस्य निपुणेन तु लभ्यते
चतस्रो गतयो दृश्या अदृश्या पञ्चमी गतिः
catuṣṭayī gatistasya nipuṇena tu labhyate
catasro gatayo dṛśyā adṛśyā pañcamī gatiḥ
- 16
मन्त्रध्यानादिना तस्य क्षीयते पञ्चमी गतिः
mantradhyānādinā tasya kṣīyate pañcamī gatiḥ
- 17
धूमश्चिटिचिटिश्चैव मण्डूकप्लुतिरेव च
अकम्पश्च विकम्पश्च पञ्चावस्था रसस्य तु
dhūmaściṭiciṭiścaiva maṇḍūkaplutireva ca
akampaśca vikampaśca pañcāvasthā rasasya tu
- 18
मथ्यमानस्य कल्केन सम्भवेद्धि गतित्रयम्
जले गतिर्मलगतिः पुनर्हंसगतिस्ततः
mathyamānasya kalkena sambhaveddhi gatitrayam
jale gatirmalagatiḥ punarhaṃsagatistataḥ
- 19
हेम दत्त्वा ततः शुद्धं तत्तु स्तम्भेन्नियामके
नियामकगणौषध्या रसं दत्त्वा विपाचयेत्
hema dattvā tataḥ śuddhaṃ tattu stambhenniyāmake
niyāmakagaṇauṣadhyā rasaṃ dattvā vipācayet
- 20
नियमितो न प्रयाति तथा धूमगतिं शिवे
niyamito na prayāti tathā dhūmagatiṃ śive
- 21
कणिकाचालरहितो बुद्बुदैश्चापवर्जितः
नियमितो भवत्येष चुल्लिकाग्निसहस्तथा
kaṇikācālarahito budbudaiścāpavarjitaḥ
niyamito bhavatyeṣa cullikāgnisahastathā
- 22
अनियम्य यदा सूतं जारयेत्काञ्जिकाशये
जायते निश्चितं भद्रे तदा तस्य गतित्रयम्
aniyamya yadā sūtaṃ jārayetkāñjikāśaye
jāyate niścitaṃ bhadre tadā tasya gatitrayam
- 23
दोलास्वेदेन चावश्यं स्वेदितो हि दिनत्रयम्
वसुभण्टादिभिर्देवि रसराजो न हीयते
dolāsvedena cāvaśyaṃ svedito hi dinatrayam
vasubhaṇṭādibhirdevi rasarājo na hīyate
- 24
अक्षीणं तु रसं दृष्ट्वा दद्याद्व्योमादिकं ततः
स्वेदनं च ततः कर्म दीयमानस्य मर्दनम्
akṣīṇaṃ tu rasaṃ dṛṣṭvā dadyādvyomādikaṃ tataḥ
svedanaṃ ca tataḥ karma dīyamānasya mardanam
- 25
रसालिङ्गित आहारः पिष्टिकेत्यभिधीयते
तद्द्रुतं रसगर्भे तु जारणं परिकीर्तितम्
rasāliṅgita āhāraḥ piṣṭiketyabhidhīyate
taddrutaṃ rasagarbhe tu jāraṇaṃ parikīrtitam
- 26
जारणा तत्समाख्याता तदेवं चोपलभ्यते
जीर्णान्ते रञ्जनं कार्यं रक्तवर्गगणेन च
jāraṇā tatsamākhyātā tadevaṃ copalabhyate
jīrṇānte rañjanaṃ kāryaṃ raktavargagaṇena ca
- 27
जीर्णं जीर्णं तु संरक्तं समहेम्ना तु सारयेत्
सारणायन्त्रयोगेन बध्यते सारितो रसः
jīrṇaṃ jīrṇaṃ tu saṃraktaṃ samahemnā tu sārayet
sāraṇāyantrayogena badhyate sārito rasaḥ
- 28
सारितः सारितश्चैव यथा भवति सूतकः
क्रामणेन समायुक्तं तं च वेधे नियोजयेत्
sāritaḥ sāritaścaiva yathā bhavati sūtakaḥ
krāmaṇena samāyuktaṃ taṃ ca vedhe niyojayet
- 29
आरोटः पारदो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः
बद्धस्तु रुद्ररूपः स्यात्कर्मयोगबलाद्रसः
āroṭaḥ pārado brahmā mūrchitastu janārdanaḥ
baddhastu rudrarūpaḥ syātkarmayogabalādrasaḥ
- 30
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कर्मयोगस्य विस्तरम्
śṛṇu devi pravakṣyāmi karmayogasya vistaram

