Hitopadesha · Book 3 3.10
3.10बकः पृच्छति कथम् एतत्
राजा कथयति
अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः
तस्य गर्दभो ऽतिभारवहनाद्दुर्बलो मुमूर्षुर् इवाभवत्
ततस्तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्यारण्यकसमीपे सस्यक्षेत्रे विमुक्तः
ततो दूरात्तम् अवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते
अथैकदा केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बलकृततनुत्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्यानतकायेनैकान्ते स्थितम्
तं च दूराद्दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो यथेष्टसस्यभक्षणजातबलो गर्दभो ऽयम् इति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस्तदभिमुखं धावितः
ततस्तेन सस्यरक्षकेण चीत्कारशब्दाद्गर्दभो ऽयम् इति निश्चित्य लीलयैव व्यापादितः
अतो ऽहं ब्रवीमि सुचिरं हि चरन्नित्यम् इत्यादि
दीर्घमुखो ब्रूते ततः पश्चात्तैः पक्षिभिर् उक्तमरे पापा दुष्टबक अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि
तन्न क्षन्तव्यम् इदानीम्
इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर्हत्वा सकोपा ऊचुः पश्य रे मूर्ख स हंसस्तव राजा सर्वथा मृदुः
तस्य राज्याधिकारो नास्ति
यत एकान्तमृदुः करतलस्थम् अप्य् अर्थं रक्षितुम् अक्षमः
स कथं पृथिवीं शास्ति राज्यं वा तस्य किम्त्वं च कूपमण्डूकः
तेन तदाश्रयम् उपदिशसि
शृणु
सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः
यदि दैवात्फलं नास्ति छाया केन निवार्यते
Transliteration
bakaḥ pṛcchati katham etat
rājā kathayati
asti hastināpure vilāso nāma rajakaḥ
tasya gardabho 'tibhāravahanāddurbalo mumūrṣur ivābhavat
tatastena rajakenāsau vyāghracarmaṇā pracchādyāraṇyakasamīpe sasyakṣetre vimuktaḥ
tato dūrāttam avalokya vyāghrabuddhyā kṣetrapatayaḥ satvaraṃ palāyante
athaikadā kenāpi sasyarakṣakeṇa dhūsarakambalakṛtatanutrāṇena dhanuṣkāṇḍaṃ sajjīkṛtyānatakāyenaikānte sthitam
taṃ ca dūrāddṛṣṭvā gardabhaḥ puṣṭāṅgo yatheṣṭasasyabhakṣaṇajātabalo gardabho 'yam iti matvoccaiḥ śabdaṃ kurvāṇastadabhimukhaṃ dhāvitaḥ
tatastena sasyarakṣakeṇa cītkāraśabdādgardabho 'yam iti niścitya līlayaiva vyāpāditaḥ
ato 'haṃ bravīmi suciraṃ hi carannityam ityādi
dīrghamukho brūte tataḥ paścāttaiḥ pakṣibhir uktamare pāpā duṣṭabaka asmākaṃ bhūmau carann asmākaṃ svāminam adhikṣipasi
tanna kṣantavyam idānīm
ity uktvā sarve māṃ cañcubhirhatvā sakopā ūcuḥ paśya re mūrkha sa haṃsastava rājā sarvathā mṛduḥ
tasya rājyādhikāro nāsti
yata ekāntamṛduḥ karatalastham apy arthaṃ rakṣitum akṣamaḥ
sa kathaṃ pṛthivīṃ śāsti rājyaṃ vā tasya kimtvaṃ ca kūpamaṇḍūkaḥ
tena tadāśrayam upadiśasi
śṛṇu
sevitavyo mahāvṛkṣaḥ phalacchāyāsamanvitaḥ
yadi daivātphalaṃ nāsti chāyā kena nivāryate
By System Admin
Translation
Draft in progress