59 shlokas
- 1
संजय उवाच
ते हत्वा सर्वपाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः
अगच्छन्सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः
saṃjaya uvāca
te hatvā sarvapāñcālāndraupadeyāṃśca sarvaśaḥ
agacchansahitāstatra yatra duryodhano hataḥ
- 2
गत्वा चैनम् अपश्यंस्ते किंचित्प्राणं नराधिपम्
ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवव्रुस्तवात्मजम्
gatvā cainam apaśyaṃste kiṃcitprāṇaṃ narādhipam
tato rathebhyaḥ praskandya parivavrustavātmajam
- 3
तं भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणम् अचेतसम्
वमन्तं रुधिरं वक्त्राद् अपश्यन्वसुधातले
taṃ bhagnasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇam acetasam
vamantaṃ rudhiraṃ vaktrād apaśyanvasudhātale
- 4
वृतं समन्ताद्बहुभिः श्वापदैर्घोरदर्शनैः
शालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिर् अन्तिकात्
vṛtaṃ samantādbahubhiḥ śvāpadairghoradarśanaiḥ
śālāvṛkagaṇaiścaiva bhakṣayiṣyadbhir antikāt
- 5
निवारयन्तं कृच्छ्रात्ताञ्श्वापदान्संचिखादिषून्
विवेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम्
nivārayantaṃ kṛcchrāttāñśvāpadānsaṃcikhādiṣūn
viveṣṭamānaṃ mahyāṃ ca subhṛśaṃ gāḍhavedanam
- 6
तं शयानं महात्मानं भूमौ स्वरुधिरोक्षितम्
हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यवारयन्
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhūmau svarudhirokṣitam
hataśiṣṭāstrayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
- 7
तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धैर्निःश्वसद्भिर्महारथैः
शुशुभे संवृतो राजा वेदी त्रिभिर् इवाग्निभिः
taistribhiḥ śoṇitādigdhairniḥśvasadbhirmahārathaiḥ
śuśubhe saṃvṛto rājā vedī tribhir ivāgnibhiḥ
- 8
ते तं शयानं सम्प्रेक्ष्य राजानम् अतथोचितम्
अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रयः
te taṃ śayānaṃ samprekṣya rājānam atathocitam
aviṣahyena duḥkhena tataste rurudustrayaḥ
- 9
ततस्ते रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मृज्य तस्य ह
रणे राज्ञः शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन्
tataste rudhiraṃ hastairmukhānnirmṛjya tasya ha
raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaṇaṃ paryadevayan
- 10
कृप उवाच
न दैवस्यातिभारो ऽस्ति यद् अयं रुधिरोक्षितः
एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः
kṛpa uvāca
na daivasyātibhāro 'sti yad ayaṃ rudhirokṣitaḥ
ekādaśacamūbhartā śete duryodhano hataḥ
- 11
पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम्
गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि
paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām
gadāṃ gadāpriyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi
- 12
इयम् एनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे
स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम्
iyam enaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇe raṇe
svargāyāpi vrajantaṃ hi na jahāti yaśasvinam
- 13
पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम्
शयानां शयने धर्मे भार्यां प्रीतिमतीम् इव
paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām
śayānāṃ śayane dharme bhāryāṃ prītimatīm iva
- 14
यो वै मूर्धावसिक्तानाम् अग्रे यातः परंतपः
स हतो ग्रसते पांसून्पश्य कालस्य पर्ययम्
yo vai mūrdhāvasiktānām agre yātaḥ paraṃtapaḥ
sa hato grasate pāṃsūnpaśya kālasya paryayam
- 15
येनाजौ निहता भूमावशेरत पुरा द्विषः
स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैर् अयम्
yenājau nihatā bhūmāvaśerata purā dviṣaḥ
sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parair ayam
- 16
भयान्नमन्ति राजानो यस्य स्म शतसंघशः
स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः
bhayānnamanti rājāno yasya sma śatasaṃghaśaḥ
sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ
- 17
उपासत नृपाः पूर्वम् अर्थहेतोर्यम् ईश्वरम्
धिक्सद्यो निहतः शेते पश्य कालस्य पर्ययम्
upāsata nṛpāḥ pūrvam arthahetoryam īśvaram
dhiksadyo nihataḥ śete paśya kālasya paryayam
- 18
संजय उवाच
तं शयानं नृपश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम
अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत्
saṃjaya uvāca
taṃ śayānaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ tato bharatasattama
aśvatthāmā samālokya karuṇaṃ paryadevayat
- 19
आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम्
धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य ह
āhustvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām
dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṃkarṣaṇasya ha
- 20
कथं विवरम् अद्राक्षीद्भीमसेनस्तवानघ
बलिनः कृतिनो नित्यं स च पापात्मवान्नृप
kathaṃ vivaram adrākṣīdbhīmasenastavānagha
balinaḥ kṛtino nityaṃ sa ca pāpātmavānnṛpa
- 21
कालो नूनं महाराज लोके ऽस्मिन्बलवत्तरः
पश्यामो निहतं त्वां चेद्भीमसेनेन संयुगे
kālo nūnaṃ mahārāja loke 'sminbalavattaraḥ
paśyāmo nihataṃ tvāṃ cedbhīmasenena saṃyuge
- 22
कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः
निकृत्या हतवान्मन्दो नूनं कालो दुरत्ययः
kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ
nikṛtyā hatavānmando nūnaṃ kālo duratyayaḥ
- 23
धर्मयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे
गदया भीमसेनेन निर्भिन्ने सक्थिनी तव
dharmayuddhe hyadharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe
gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava
- 24
अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः
यद् उपेक्षितवान्क्षुद्रो धिक्तम् अस्तु युधिष्ठिरम्
adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ
yad upekṣitavānkṣudro dhiktam astu yudhiṣṭhiram
- 25
युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम्
यावत्स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः
yuddheṣvapavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram
yāvatsthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hyasi pātitaḥ
- 26
ननु रामो ऽब्रवीद्राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः
दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान्
nanu rāmo 'bravīdrājaṃstvāṃ sadā yadunandanaḥ
duryodhanasamo nāsti gadayā iti vīryavān
- 27
श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन्संसत्सु भारत
सुशिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो
ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājansaṃsatsu bhārata
suśiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho
- 28
यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः
हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वम् असि तां गतिम्
yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ
hatasyābhimukhasyājau prāptastvam asi tāṃ gatim
- 29
दुर्योधन न शोचामि त्वाम् अहं पुरुषर्षभ
हतपुत्रां तु शोचामि गान्धारीं पितरं च ते
भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीम् इमाम्
duryodhana na śocāmi tvām ahaṃ puruṣarṣabha
hataputrāṃ tu śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te
bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīm imām
- 30
धिग् अस्तु कृष्णं वार्ष्णेयम् अर्जुनं चापि दुर्मतिम्
धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानम् उपेक्षताम्
dhig astu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyam arjunaṃ cāpi durmatim
dharmajñamāninau yau tvāṃ vadhyamānam upekṣatām

