34 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
द्वारदेशे ततो द्रौणिम् अवस्थितम् अवेक्ष्य तौ
अकुर्वतां भोजकृपौ किं संजय वदस्व मे
dhṛtarāṣṭra uvāca
dvāradeśe tato drauṇim avasthitam avekṣya tau
akurvatāṃ bhojakṛpau kiṃ saṃjaya vadasva me
- 2
संजय उवाच
कृतवर्माणम् आमन्त्र्य कृपं च स महारथम्
द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारम् आसदत्
saṃjaya uvāca
kṛtavarmāṇam āmantrya kṛpaṃ ca sa mahāratham
drauṇirmanyuparītātmā śibiradvāram āsadat
- 3
तत्र भूतं महाकायं चन्द्रार्कसदृशद्युतिम्
सो ऽपश्यद्द्वारम् आवृत्य तिष्ठन्तं लोमहर्षणम्
tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutim
so 'paśyaddvāram āvṛtya tiṣṭhantaṃ lomaharṣaṇam
- 4
वसानं चर्म वैयाघ्रं महारुधिरविस्रवम्
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम्
vasānaṃ carma vaiyāghraṃ mahārudhiravisravam
kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ nāgayajñopavītinam
- 5
बाहुभिः स्वायतैः पीनैर्नानाप्रहरणोद्यतैः
बद्धाङ्गदमहासर्पं ज्वालामालाकुलाननम्
bāhubhiḥ svāyataiḥ pīnairnānāpraharaṇodyataiḥ
baddhāṅgadamahāsarpaṃ jvālāmālākulānanam
- 6
दंष्ट्राकरालवदनं व्यादितास्यं भयावहम्
नयनानां सहस्रैश्च विचित्रैर् अभिभूषितम्
daṃṣṭrākarālavadanaṃ vyāditāsyaṃ bhayāvaham
nayanānāṃ sahasraiśca vicitrair abhibhūṣitam
- 7
नैव तस्य वपुः शक्यं प्रवक्तुं वेष एव वा
सर्वथा तु तद् आलक्ष्य स्फुटेयुर् अपि पर्वताः
naiva tasya vapuḥ śakyaṃ pravaktuṃ veṣa eva vā
sarvathā tu tad ālakṣya sphuṭeyur api parvatāḥ
- 8
तस्यास्यान्नासिकाभ्यां च श्रवणाभ्यां च सर्वशः
तेभ्यश्चाक्षिसहस्रेभ्यः प्रादुरासन्महार्चिषः
tasyāsyānnāsikābhyāṃ ca śravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ
tebhyaścākṣisahasrebhyaḥ prādurāsanmahārciṣaḥ
- 9
तथा तेजोमरीचिभ्यः शङ्खचक्रगदाधराः
प्रादुरासन्हृषीकेशाः शतशो ऽथ सहस्रशः
tathā tejomarīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ
prādurāsanhṛṣīkeśāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 10
तद् अत्यद्भुतम् आलोक्य भूतं लोकभयंकरम्
द्रौणिर् अव्यथितो दिव्यैर् अस्त्रवर्षैर् अवाकिरत्
tad atyadbhutam ālokya bhūtaṃ lokabhayaṃkaram
drauṇir avyathito divyair astravarṣair avākirat
- 11
द्रौणिमुक्ताञ्शरांस्तांस्तु तद्भूतं महद् अग्रसत्
उदधेर् इव वार्योघान्पावको वडवामुखः
drauṇimuktāñśarāṃstāṃstu tadbhūtaṃ mahad agrasat
udadher iva vāryoghānpāvako vaḍavāmukhaḥ
- 12
अश्वत्थामा तु सम्प्रेक्ष्य ताञ्शरौघान्निरर्थकान्
रथशक्तिं मुमोचास्मै दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव
aśvatthāmā tu samprekṣya tāñśaraughānnirarthakān
rathaśaktiṃ mumocāsmai dīptām agniśikhām iva
- 13
सा तदाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिर् अशीर्यत
युगान्ते सूर्यम् आहत्य महोल्केव दिवश्च्युता
sā tadāhatya dīptāgrā rathaśaktir aśīryata
yugānte sūryam āhatya maholkeva divaścyutā
- 14
अथ हेमत्सरुं दिव्यं खड्गम् आकाशवर्चसम्
कोशात्समुद्बबर्हाशु बिलाद्दीप्तम् इवोरगम्
atha hematsaruṃ divyaṃ khaḍgam ākāśavarcasam
kośātsamudbabarhāśu bilāddīptam ivoragam
- 15
ततः खड्गवरं धीमान्भूताय प्राहिणोत्तदा
स तदासाद्य भूतं वै विलयं तूलवद्ययौ
tataḥ khaḍgavaraṃ dhīmānbhūtāya prāhiṇottadā
sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavadyayau
- 16
ततः स कुपितो द्रौणिर् इन्द्रकेतुनिभां गदाम्
ज्वलन्तीं प्राहिणोत्तस्मै भूतं ताम् अपि चाग्रसत्
tataḥ sa kupito drauṇir indraketunibhāṃ gadām
jvalantīṃ prāhiṇottasmai bhūtaṃ tām api cāgrasat
- 17
ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्ततः
अपश्यत्कृतम् आकाशम् अनाकाशं जनार्दनैः
tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇastatastataḥ
apaśyatkṛtam ākāśam anākāśaṃ janārdanaiḥ
- 18
तद् अद्भुततमं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रो निरायुधः
अब्रवीद् अभिसंतप्तः कृपवाक्यम् अनुस्मरन्
tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ
abravīd abhisaṃtaptaḥ kṛpavākyam anusmaran
- 19
ब्रुवताम् अप्रियं पथ्यं सुहृदां न शृणोति यः
स शोचत्यापदं प्राप्य यथाहम् अतिवर्त्य तौ
bruvatām apriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛṇoti yaḥ
sa śocatyāpadaṃ prāpya yathāham ativartya tau
- 20
शास्त्रदृष्टान् अवध्यान्यः समतीत्य जिघांसति
स पथः प्रच्युतो धर्म्यात्कुपथं प्रतिपद्यते
śāstradṛṣṭān avadhyānyaḥ samatītya jighāṃsati
sa pathaḥ pracyuto dharmyātkupathaṃ pratipadyate
- 21
गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा
वृद्धबालजडान्धेषु सुप्तभीतोत्थितेषु च
gobrāhmaṇanṛpastrīṣu sakhyurmāturgurostathā
vṛddhabālajaḍāndheṣu suptabhītotthiteṣu ca
- 22
मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राण्युपधारयेत्
इत्येवं गुरुभिः पूर्वम् उपदिष्टं नृणां सदा
mattonmattapramatteṣu na śastrāṇyupadhārayet
ityevaṃ gurubhiḥ pūrvam upadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā
- 23
सो ऽहम् उत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदृष्टं सनातनम्
अमार्गेणैवम् आरभ्य घोराम् आपदम् आगतः
so 'ham utkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanam
amārgeṇaivam ārabhya ghorām āpadam āgataḥ
- 24
तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिणः
यद् उद्यम्य महत्कृत्यं भयाद् अपि निवर्तते
tāṃ cāpadaṃ ghoratarāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
yad udyamya mahatkṛtyaṃ bhayād api nivartate
- 25
अशक्यं चैव कः कर्तुं शक्तः शक्तिबलाद् इह
न हि दैवाद्गरीयो वै मानुषं कर्म कथ्यते
aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalād iha
na hi daivādgarīyo vai mānuṣaṃ karma kathyate
- 26
मानुषं कुर्वतः कर्म यदि दैवान्न सिध्यति
स पथः प्रच्युतो धर्म्याद्विपदं प्रतिपद्यते
mānuṣaṃ kurvataḥ karma yadi daivānna sidhyati
sa pathaḥ pracyuto dharmyādvipadaṃ pratipadyate
- 27
प्रतिघातं ह्यविज्ञातं प्रवदन्ति मनीषिणः
यद् आरभ्य क्रियां कांचिद्भयाद् इह निवर्तते
pratighātaṃ hyavijñātaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
yad ārabhya kriyāṃ kāṃcidbhayād iha nivartate
- 28
तद् इदं दुष्प्रणीतेन भयं मां समुपस्थितम्
न हि द्रोणसुतः संख्ये निवर्तेत कथंचन
tad idaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ māṃ samupasthitam
na hi droṇasutaḥ saṃkhye nivarteta kathaṃcana
- 29
इदं च सुमहद्भूतं दैवदण्डम् इवोद्यतम्
न चैतद् अभिजानामि चिन्तयन्न् अपि सर्वथा
idaṃ ca sumahadbhūtaṃ daivadaṇḍam ivodyatam
na caitad abhijānāmi cintayann api sarvathā
- 30
ध्रुवं येयम् अधर्मे मे प्रवृत्ता कलुषा मतिः
तस्याः फलम् इदं घोरं प्रतिघाताय दृश्यते
dhruvaṃ yeyam adharme me pravṛttā kaluṣā matiḥ
tasyāḥ phalam idaṃ ghoraṃ pratighātāya dṛśyate

