33 shlokas
- 1
कृप उवाच
श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो
ममापि तु वचः किंचिच्छृणुष्वाद्य महाभुज
kṛpa uvāca
śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho
mamāpi tu vacaḥ kiṃcicchṛṇuṣvādya mahābhuja
- 2
आबद्धा मानुषाः सर्वे निर्बन्धाः कर्मणोर्द्वयोः
दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते
ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇordvayoḥ
daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate
- 3
न हि दैवेन सिध्यन्ति कर्माण्येकेन सत्तम
न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः
na hi daivena sidhyanti karmāṇyekena sattama
na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhistu yogataḥ
- 4
ताभ्याम् उभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा ह्यधमोत्तमाः
प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः
tābhyām ubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā hyadhamottamāḥ
pravṛttāścaiva dṛśyante nivṛttāścaiva sarvaśaḥ
- 5
पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किं नु साधयते फलम्
कृष्टे क्षेत्रे तथावर्षन्किं नु साधयते फलम्
parjanyaḥ parvate varṣankiṃ nu sādhayate phalam
kṛṣṭe kṣetre tathāvarṣankiṃ nu sādhayate phalam
- 6
उत्थानं चाप्यदैवस्य ह्यनुत्थानस्य दैवतम्
व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वं कस्तत्र निश्चयः
utthānaṃ cāpyadaivasya hyanutthānasya daivatam
vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvaṃ kastatra niścayaḥ
- 7
प्रवृष्टे च यथा देवे सम्यक्क्षेत्रे च कर्षिते
बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी
pravṛṣṭe ca yathā deve samyakkṣetre ca karṣite
bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāttathā siddhirhi mānuṣī
- 8
तयोर्दैवं विनिश्चित्य स्ववशेनैव वर्तते
प्राज्ञाः पुरुषकारं तु घटन्ते दाक्ष्यम् आस्थिताः
tayordaivaṃ viniścitya svavaśenaiva vartate
prājñāḥ puruṣakāraṃ tu ghaṭante dākṣyam āsthitāḥ
- 9
ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ
विचेष्टन्तश्च दृश्यन्ते निवृत्ताश्च तथैव हि
tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha
viceṣṭantaśca dṛśyante nivṛttāśca tathaiva hi
- 10
कृतः पुरुषकारः सन्सो ऽपि दैवेन सिध्यति
तथास्य कर्मणः कर्तुर् अभिनिर्वर्तते फलम्
kṛtaḥ puruṣakāraḥ sanso 'pi daivena sidhyati
tathāsya karmaṇaḥ kartur abhinirvartate phalam
- 11
उत्थानं तु मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम्
अफलं दृश्यते लोके सम्यग् अप्युपपादितम्
utthānaṃ tu manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam
aphalaṃ dṛśyate loke samyag apyupapāditam
- 12
तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः
उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते
tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavantyamanasvinaḥ
utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tanna rocate
- 13
प्रायशो हि कृतं कर्म अफलं दृश्यते भुवि
अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म दृश्येन्महाफलम्
prāyaśo hi kṛtaṃ karma aphalaṃ dṛśyate bhuvi
akṛtvā ca punarduḥkhaṃ karma dṛśyenmahāphalam
- 14
चेष्टाम् अकुर्वंल्लभते यदि किंचिद्यदृच्छया
यो वा न लभते कृत्वा दुर्दशौ तावुभावपि
ceṣṭām akurvaṃllabhate yadi kiṃcidyadṛcchayā
yo vā na labhate kṛtvā durdaśau tāvubhāvapi
- 15
शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखम् एधते
दृश्यन्ते जीवलोके ऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः
śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukham edhate
dṛśyante jīvaloke 'smindakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ
- 16
यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणां नाश्नुते फलम्
नास्य वाच्यं भवेत्किंचित्तत्त्वं चाप्यधिगच्छति
yadi dakṣaḥ samārambhātkarmaṇāṃ nāśnute phalam
nāsya vācyaṃ bhavetkiṃcittattvaṃ cāpyadhigacchati
- 17
अकृत्वा कर्म यो लोके फलं विन्दति विष्टितः
स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति प्रायशः
akṛtvā karma yo loke phalaṃ vindati viṣṭitaḥ
sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati prāyaśaḥ
- 18
एवम् एतद् अनादृत्य वर्तते यस्त्वतो ऽन्यथा
स करोत्यात्मनो ऽनर्थान्नैष बुद्धिमतां नयः
evam etad anādṛtya vartate yastvato 'nyathā
sa karotyātmano 'narthānnaiṣa buddhimatāṃ nayaḥ
- 19
हीनं पुरुषकारेण यदा दैवेन वा पुनः
कारणाभ्याम् अथैताभ्याम् उत्थानम् अफलं भवेत्
हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति
hīnaṃ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥ
kāraṇābhyām athaitābhyām utthānam aphalaṃ bhavet
hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tviha na sidhyati
- 20
दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यग् ईहते
दक्षो दाक्षिण्यसम्पन्नो न स मोघं विहन्यते
daivatebhyo namaskṛtya yastvarthānsamyag īhate
dakṣo dākṣiṇyasampanno na sa moghaṃ vihanyate
- 21
सम्यग् ईहा पुनर् इयं यो वृद्धान् उपसेवते
आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः
samyag īhā punar iyaṃ yo vṛddhān upasevate
āpṛcchati ca yacchreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ
- 22
उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसंमताः
ते ऽस्य योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिर् उच्यते
utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasaṃmatāḥ
te 'sya yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhir ucyate
- 23
वृद्धानां वचनं श्रुत्वा यो ह्युत्थानं प्रयोजयेत्
उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभते ऽचिरात्
vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo hyutthānaṃ prayojayet
utthānasya phalaṃ samyaktadā sa labhate 'cirāt
- 24
रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्यो ऽर्थान् ईहेत मानवः
अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः
rāgātkrodhādbhayāllobhādyo 'rthān īheta mānavaḥ
anīśaścāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ
- 25
सो ऽयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना
असमर्थ्य समारब्धो मूढत्वाद् अविचिन्तितः
so 'yaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā
asamarthya samārabdho mūḍhatvād avicintitaḥ
- 26
हितबुद्धीन् अनादृत्य संमन्त्र्यासाधुभिः सह
वार्यमाणो ऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः
hitabuddhīn anādṛtya saṃmantryāsādhubhiḥ saha
vāryamāṇo 'karodvairaṃ pāṇḍavairguṇavattaraiḥ
- 27
पूर्वम् अप्यतिदुःशीलो न दैन्यं कर्तुम् अर्हति
तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणाम् अकृतं वचः
pūrvam apyatiduḥśīlo na dainyaṃ kartum arhati
tapatyarthe vipanne hi mitrāṇām akṛtaṃ vacaḥ
- 28
अन्वावर्तामहि वयं यत्तु तं पापपूरुषम्
अस्मान् अप्यनयस्तस्मात्प्राप्तो ऽयं दारुणो महान्
anvāvartāmahi vayaṃ yattu taṃ pāpapūruṣam
asmān apyanayastasmātprāpto 'yaṃ dāruṇo mahān
- 29
अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता
बुद्धिश्चिन्तयतः किंचित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते
anena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā
buddhiścintayataḥ kiṃcitsvaṃ śreyo nāvabudhyate
- 30
मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो बुधाः
ते च पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत्
muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo budhāḥ
te ca pṛṣṭā yathā brūyustatkartavyaṃ tathā bhavet

