35 shlokas
- 1
संजय उवाच
कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम्
अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः
saṃjaya uvāca
kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubham
aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ
- 2
दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा
क्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावुभौ प्रत्यभाषत
dahyamānastu śokena pradīptenāgninā yathā
krūraṃ manastataḥ kṛtvā tāvubhau pratyabhāṣata
- 3
पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति शोभना
तुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया
puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanā
tuṣyanti ca pṛthaksarve prajñayā te svayā svayā
- 4
सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम्
सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वात्मानं प्रशंसति
sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram
sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ praśaṃsati
- 5
सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता
परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत्
sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā
parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt
- 6
कारणान्तरयोगेन योगे येषां समा मतिः
ते ऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत्
kāraṇāntarayogena yoge yeṣāṃ samā matiḥ
te 'nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛt
- 7
तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदा
कालयोगविपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते
tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhistadā tadā
kālayogaviparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate
- 8
अचिन्त्यत्वाद्धि चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः
चित्तवैकल्यम् आसाद्य सा सा बुद्धिः प्रजायते
acintyatvāddhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ
cittavaikalyam āsādya sā sā buddhiḥ prajāyate
- 9
यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि
भेषजं कुरुते योगात्प्रशमार्थम् इहाभिभो
yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi
bheṣajaṃ kurute yogātpraśamārtham ihābhibho
- 10
एवं कार्यस्य योगार्थं बुद्धिं कुर्वन्ति मानवाः
प्रज्ञया हि स्वया युक्तास्तां च निन्दन्ति मानवाः
evaṃ kāryasya yogārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥ
prajñayā hi svayā yuktāstāṃ ca nindanti mānavāḥ
- 11
अन्यया यौवने मर्त्यो बुद्ध्या भवति मोहितः
मध्ये ऽन्यया जरायां तु सो ऽन्यां रोचयते मतिम्
anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥ
madhye 'nyayā jarāyāṃ tu so 'nyāṃ rocayate matim
- 12
व्यसनं वा पुनर्घोरं समृद्धिं वापि तादृशीम्
अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम्
vyasanaṃ vā punarghoraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīm
avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam
- 13
एकस्मिन्न् एव पुरुषे सा सा बुद्धिस्तदा तदा
भवत्यनित्यप्रज्ञत्वात्सा तस्यैव न रोचते
ekasminn eva puruṣe sā sā buddhistadā tadā
bhavatyanityaprajñatvātsā tasyaiva na rocate
- 14
निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति
तस्यां प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका
niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati
tasyāṃ prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā
- 15
सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतद् इति निश्चितः
कर्तुम् आरभते प्रीतो मरणादिषु कर्मसु
sarvo hi puruṣo bhoja sādhvetad iti niścitaḥ
kartum ārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu
- 16
सर्वे हि युक्तिं विज्ञाय प्रज्ञां चापि स्वकां नराः
चेष्टन्ते विविधाश्चेष्टा हितम् इत्येव जानते
sarve hi yuktiṃ vijñāya prajñāṃ cāpi svakāṃ narāḥ
ceṣṭante vividhāśceṣṭā hitam ityeva jānate
- 17
उपजाता व्यसनजा येयम् अद्य मतिर्मम
युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम्
upajātā vyasanajā yeyam adya matirmama
yuvayostāṃ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm
- 18
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च
वर्णे वर्णे समाधत्त एकैकं गुणवत्तरम्
prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca
varṇe varṇe samādhatta ekaikaṃ guṇavattaram
- 19
ब्राह्मणे दमम् अव्यग्रं क्षत्रिये तेज उत्तमम्
दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम्
brāhmaṇe damam avyagraṃ kṣatriye teja uttamam
dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām
- 20
अदान्तो ब्राह्मणो ऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियो ऽधमः
अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान्
adānto brāhmaṇo 'sādhurnistejāḥ kṣatriyo 'dhamaḥ
adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraśca pratikūlavān
- 21
सो ऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजिते
मन्दभाग्यतयास्म्येतं क्षत्रधर्मम् अनुष्ठितः
so 'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇānāṃ supūjite
mandabhāgyatayāsmyetaṃ kṣatradharmam anuṣṭhitaḥ
- 22
क्षत्रधर्मं विदित्वाहं यदि ब्राह्मण्यसंश्रितम्
प्रकुर्यां सुमहत्कर्म न मे तत्साधु संमतम्
kṣatradharmaṃ viditvāhaṃ yadi brāhmaṇyasaṃśritam
prakuryāṃ sumahatkarma na me tatsādhu saṃmatam
- 23
धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे
पितरं निहतं दृष्ट्वा किं नु वक्ष्यामि संसदि
dhārayitvā dhanurdivyaṃ divyānyastrāṇi cāhave
pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kiṃ nu vakṣyāmi saṃsadi
- 24
सो ऽहम् अद्य यथाकामं क्षत्रधर्मम् उपास्य तम्
गन्तास्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महाद्युतेः
so 'ham adya yathākāmaṃ kṣatradharmam upāsya tam
gantāsmi padavīṃ rājñaḥ pituścāpi mahādyuteḥ
- 25
अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः
विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः
वयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायमनेन च
adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ
vimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ
vayaṃ jitā matāścaiṣāṃ śrāntā vyāyamanena ca
- 26
तेषां निशि प्रसुप्तानां स्वस्थानां शिबिरे स्वके
अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम्
teṣāṃ niśi prasuptānāṃ svasthānāṃ śibire svake
avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram
- 27
तान् अवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतान्विचेतसः
सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवान् इव दानवान्
tān avaskandya śibire pretabhūtānvicetasaḥ
sūdayiṣyāmi vikramya maghavān iva dānavān
- 28
अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः
निहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धास्मि सत्तम
adya tānsahitānsarvāndhṛṣṭadyumnapurogamān
sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ
nihatya caiva pāñcālāñśāntiṃ labdhāsmi sattama
- 29
पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्न् अद्य संयुगे
पिनाकपाणिः संक्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव
pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayann adya saṃyuge
pinākapāṇiḥ saṃkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣviva
- 30
अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निहत्य च निकृत्य च
अर्दयिष्यामि संक्रुद्धो रणे पाण्डुसुतांस्तथा
adyāhaṃ sarvapāñcālānnihatya ca nikṛtya ca
ardayiṣyāmi saṃkruddho raṇe pāṇḍusutāṃstathā

