66 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततस्ते सहिता वीराः प्रयाता दक्षिणामुखाः
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशम् आगताः
saṃjaya uvāca
tataste sahitā vīrāḥ prayātā dakṣiṇāmukhāḥ
upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśam āgatāḥ
- 2
विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समभवंस्तदा
गहनं देशम् आसाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते
vimucya vāhāṃstvaritā bhītāḥ samabhavaṃstadā
gahanaṃ deśam āsādya pracchannā nyaviśanta te
- 3
सेनानिवेशम् अभितो नातिदूरम् अवस्थिताः
निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः
senāniveśam abhito nātidūram avasthitāḥ
nikṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantātkṣatavikṣatāḥ
- 4
दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य पाण्डवान् अन्वचिन्तयन्
श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम्
dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavān anvacintayan
śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām
- 5
अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः
ते मुहूर्तं ततो गत्वा श्रान्तवाहाः पिपासिताः
anusārabhayādbhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravanpunaḥ
te muhūrtaṃ tato gatvā śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ
- 6
नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशं गताः
राज्ञो वधेन संतप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṃ gatāḥ
rājño vadhena saṃtaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ
- 7
धृतराष्ट्र उवाच
अश्रद्धेयम् इदं कर्म कृतं भीमेन संजय
यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः
dhṛtarāṣṭra uvāca
aśraddheyam idaṃ karma kṛtaṃ bhīmena saṃjaya
yatsa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ
- 8
अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा
पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम संजय
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā
pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama saṃjaya
- 9
न दिष्टम् अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः
यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः
na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ
yatsametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ
- 10
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय
हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा
adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya
hataṃ putraśataṃ śrutvā yanna dīrṇaṃ sahasradhā
- 11
कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति
न ह्यहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुम् उत्सहे
kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati
na hyahaṃ pāṇḍaveyasya viṣaye vastum utsahe
- 12
कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च संजय
प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात्
kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca saṃjaya
preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt
- 13
आज्ञाप्य पृथिवीं सर्वां स्थित्वा मूर्ध्नि च संजय
कथम् अद्य भविष्यामि प्रेष्यभूतो दुरन्तकृत्
ājñāpya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitvā mūrdhni ca saṃjaya
katham adya bhaviṣyāmi preṣyabhūto durantakṛt
- 14
कथं भीमस्य वाक्यानि श्रोतुं शक्ष्यामि संजय
येन पुत्रशतं पूर्णम् एकेन निहतं मम
kathaṃ bhīmasya vākyāni śrotuṃ śakṣyāmi saṃjaya
yena putraśataṃ pūrṇam ekena nihataṃ mama
- 15
कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः
अकुर्वता वचस्तेन मम पुत्रेण संजय
kṛtaṃ satyaṃ vacastasya vidurasya mahātmanaḥ
akurvatā vacastena mama putreṇa saṃjaya
- 16
अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किम् अकुर्वत संजय
adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama
kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kim akurvata saṃjaya
- 17
संजय उवाच
गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरम् अवस्थिताः
अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलताकुलम्
saṃjaya uvāca
gatvā tu tāvakā rājannātidūram avasthitāḥ
apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatākulam
- 18
ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः
सूर्यास्तमयवेलायाम् आसेदुः सुमहद्वनम्
te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyairhayottamaiḥ
sūryāstamayavelāyām āseduḥ sumahadvanam
- 19
नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम्
नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम्
nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ nānāpakṣisamākulam
nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam
- 20
नानातोयसमाकीर्णं तडागैर् उपशोभितम्
पद्मिनीशतसंछन्नं नीलोत्पलसमायुतम्
nānātoyasamākīrṇaṃ taḍāgair upaśobhitam
padminīśatasaṃchannaṃ nīlotpalasamāyutam
- 21
प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः
शाखासहस्रसंछन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः
praviśya tadvanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ
śākhāsahasrasaṃchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśustataḥ
- 22
उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः
ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम्
upetya tu tadā rājannyagrodhaṃ te mahārathāḥ
dadṛśurdvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim
- 23
ते ऽवतीर्य रथेभ्यस्तु विप्रमुच्य च वाजिनः
उपस्पृश्य यथान्यायं संध्याम् अन्वासत प्रभो
te 'vatīrya rathebhyastu vipramucya ca vājinaḥ
upaspṛśya yathānyāyaṃ saṃdhyām anvāsata prabho
- 24
ततो ऽस्तं पर्वतश्रेष्ठम् अनुप्राप्ते दिवाकरे
सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी समपद्यत
tato 'staṃ parvataśreṣṭham anuprāpte divākare
sarvasya jagato dhātrī śarvarī samapadyata
- 25
ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिर् अलंकृतम्
नभो ऽंशुकम् इवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः
grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhir alaṃkṛtam
nabho 'ṃśukam ivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ
- 26
ईषच्चापि प्रवल्गन्ति ये सत्त्वा रात्रिचारिणः
दिवाचराश्च ये सत्त्वास्ते निद्रावशम् आगताः
īṣaccāpi pravalganti ye sattvā rātricāriṇaḥ
divācarāśca ye sattvāste nidrāvaśam āgatāḥ
- 27
रात्रिंचराणां सत्त्वानां निनादो ऽभूत्सुदारुणः
क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी
rātriṃcarāṇāṃ sattvānāṃ ninādo 'bhūtsudāruṇaḥ
kravyādāśca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī
- 28
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः
कृतवर्मा कृपो द्रौणिर् उपोपविविशुः समम्
tasminrātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ
kṛtavarmā kṛpo drauṇir upopaviviśuḥ samam
- 29
तत्रोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समन्ततः
तम् एवार्थम् अतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम्
tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samantataḥ
tam evārtham atikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam
- 30
निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले
श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः
nidrayā ca parītāṅgā niṣedurdharaṇītale
śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ

