40 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनाम् ऋषभस्ततः
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tasminprayāte durdharṣe yadūnām ṛṣabhastataḥ
abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
- 2
एष पाण्डव ते भ्राता पुत्रशोकम् अपारयन्
जिघांसुर्द्रौणिम् आक्रन्दे याति भारत भारतः
eṣa pāṇḍava te bhrātā putraśokam apārayan
jighāṃsurdrauṇim ākrande yāti bhārata bhārataḥ
- 3
भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ
तं कृच्छ्रगतम् अद्य त्वं कस्मान्नाभ्यवपद्यसे
bhīmaḥ priyaste sarvebhyo bhrātṛbhyo bharatarṣabha
taṃ kṛcchragatam adya tvaṃ kasmānnābhyavapadyase
- 4
यत्तद् आचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरंजयः
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेद्यत्पृथिवीम् अपि
yattad ācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapuraṃjayaḥ
astraṃ brahmaśiro nāma dahedyatpṛthivīm api
- 5
तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम्
प्रत्यपादयद् आचार्यः प्रीयमाणो धनंजयम्
tanmahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām
pratyapādayad ācāryaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam
- 6
तत्पुत्रो ऽस्यैवम् एवैनम् अन्वयाचद् अमर्षणः
ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव
tatputro 'syaivam evainam anvayācad amarṣaṇaḥ
tataḥ provāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva
- 7
विदितं चापलं ह्यासीद् आत्मजस्य महात्मनः
सर्वधर्मविद् आचार्यो नान्विषत्सततं सुतम्
viditaṃ cāpalaṃ hyāsīd ātmajasya mahātmanaḥ
sarvadharmavid ācāryo nānviṣatsatataṃ sutam
- 8
परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे
इदम् अस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः
paramāpadgatenāpi na sma tāta tvayā raṇe
idam astraṃ prayoktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ
- 9
इत्युक्तवान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चाद् अथोक्तवान्
न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ
ityuktavānguruḥ putraṃ droṇaḥ paścād athoktavān
na tvaṃ jātu satāṃ mārge sthāteti puruṣarṣabha
- 10
स तद् आज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनम् अप्रियम्
निराशः सर्वकल्याणैः शोचन्पर्यपतन्महीम्
sa tad ājñāya duṣṭātmā piturvacanam apriyam
nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śocanparyapatanmahīm
- 11
ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत
अवसद्द्वारकाम् एत्य वृष्णिभिः परमार्चितः
tatastadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata
avasaddvārakām etya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ
- 12
स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्रारवतीम् अनु
एक एकं समागम्य माम् उवाच हसन्न् इव
sa kadācitsamudrānte vasandrāravatīm anu
eka ekaṃ samāgamya mām uvāca hasann iva
- 13
यत्तद् उग्रं तपः कृष्ण चरन्सत्यपराक्रमः
अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता
yattad ugraṃ tapaḥ kṛṣṇa caransatyaparākramaḥ
agastyādbhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā
- 14
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम्
तद् अद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा
astraṃ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam
tad adya mayi dāśārha yathā pitari me tathā
- 15
अस्मत्तस्तद् उपादाय दिव्यम् अस्त्रं यदूत्तम
ममाप्यस्त्रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहरं रणे
asmattastad upādāya divyam astraṃ yadūttama
mamāpyastraṃ prayaccha tvaṃ cakraṃ ripuharaṃ raṇe
- 16
स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः
याचमानः प्रयत्नेन मत्तो ऽस्त्रं भरतर्षभ
sa rājanprīyamāṇena mayāpyuktaḥ kṛtāñjaliḥ
yācamānaḥ prayatnena matto 'straṃ bharatarṣabha
- 17
देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः
न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः
devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ
na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ
- 18
इदं धनुर् इयं शक्तिर् इदं चक्रम् इयं गदा
यद्यद् इच्छसि चेद् अस्त्रं मत्तस्तत्तद्ददानि ते
idaṃ dhanur iyaṃ śaktir idaṃ cakram iyaṃ gadā
yadyad icchasi ced astraṃ mattastattaddadāni te
- 19
यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुम् अपि वा रणे
तद्गृहाण विनास्त्रेण यन्मे दातुम् अभीप्ससि
yacchaknoṣi samudyantuṃ prayoktum api vā raṇe
tadgṛhāṇa vināstreṇa yanme dātum abhīpsasi
- 20
स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभम् अयस्मयम्
वव्रे चक्रं महाबाहो स्पर्धमानो मया सह
sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābham ayasmayam
vavre cakraṃ mahābāho spardhamāno mayā saha
- 21
गृहाण चक्रम् इत्युक्तो मया तु तदनन्तरम्
जग्राहोपेत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना
न चैतद् अशकत्स्थानात्संचालयितुम् अच्युत
gṛhāṇa cakram ityukto mayā tu tadanantaram
jagrāhopetya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā
na caitad aśakatsthānātsaṃcālayitum acyuta
- 22
अथ तद्दक्षिणेनापि ग्रहीतुम् उपचक्रमे
सर्वयत्नेन तेनापि गृह्णन्न् एतद् अकल्पयत्
atha taddakṣiṇenāpi grahītum upacakrame
sarvayatnena tenāpi gṛhṇann etad akalpayat
- 23
ततः सर्वबलेनापि यच्चैतन्न शशाक सः
उद्धर्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः
कृत्वा यत्नं परं श्रान्तः स न्यवर्तत भारत
tataḥ sarvabalenāpi yaccaitanna śaśāka saḥ
uddhartuṃ vā cālayituṃ drauṇiḥ paramadurmanāḥ
kṛtvā yatnaṃ paraṃ śrāntaḥ sa nyavartata bhārata
- 24
निवृत्तम् अथ तं तस्माद् अभिप्रायाद्विचेतसम्
अहम् आमन्त्र्य सुस्निग्धम् अश्वत्थामानम् अब्रुवम्
nivṛttam atha taṃ tasmād abhiprāyādvicetasam
aham āmantrya susnigdham aśvatthāmānam abruvam
- 25
यः स देवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः कपिप्रवरकेतनः
yaḥ sa devamanuṣyeṣu pramāṇaṃ paramaṃ gataḥ
gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kapipravaraketanaḥ
- 26
यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठम् उमापतिम्
द्वंद्वयुद्धे पराजिष्णुस्तोषयामास शंकरम्
yaḥ sākṣāddevadeveśaṃ śitikaṇṭham umāpatim
dvaṃdvayuddhe parājiṣṇustoṣayāmāsa śaṃkaram
- 27
यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि
नादेयं यस्य मे किंचिद् अपि दाराः सुतास्तथा
yasmātpriyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi
nādeyaṃ yasya me kiṃcid api dārāḥ sutāstathā
- 28
तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा
नोक्तपुर्वम् इदं वाक्यं यत्त्वं माम् अभिभाषसे
tenāpi suhṛdā brahmanpārthenākliṣṭakarmaṇā
noktapurvam idaṃ vākyaṃ yattvaṃ mām abhibhāṣase
- 29
ब्रह्मचर्यं महद्घोरं चीर्त्वा द्वादशवार्षिकम्
हिमवत्पार्श्वम् अभ्येत्य यो मया तपसार्चितः
brahmacaryaṃ mahadghoraṃ cīrtvā dvādaśavārṣikam
himavatpārśvam abhyetya yo mayā tapasārcitaḥ
- 30
समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां यो ऽन्वजायत
सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः
samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yo 'nvajāyata
sanatkumārastejasvī pradyumno nāma me sutaḥ

