26 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
ततो देवयुगे ऽतीते देवा वै समकल्पयन्
यज्ञं वेदप्रमाणेन विधिवद्यष्टुम् ईप्सवः
vāsudeva uvāca
tato devayuge 'tīte devā vai samakalpayan
yajñaṃ vedapramāṇena vidhivadyaṣṭum īpsavaḥ
- 2
कल्पयामासुर् अव्यग्रा देशान्यज्ञोचितांस्ततः
भागार्हा देवताश्चैव यज्ञियं द्रव्यम् एव च
kalpayāmāsur avyagrā deśānyajñocitāṃstataḥ
bhāgārhā devatāścaiva yajñiyaṃ dravyam eva ca
- 3
ता वै रुद्रम् अजानन्त्यो याथातथ्येन देवताः
नाकल्पयन्त देवस्य स्थाणोर्भागं नराधिप
tā vai rudram ajānantyo yāthātathyena devatāḥ
nākalpayanta devasya sthāṇorbhāgaṃ narādhipa
- 4
सो ऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्तिवासा मखे ऽमरैः
तरसा भागम् अन्विच्छन्धनुर् आदौ ससर्ज ह
so 'kalpyamāne bhāge tu kṛttivāsā makhe 'maraiḥ
tarasā bhāgam anvicchandhanur ādau sasarja ha
- 5
लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञः सनातनः
पञ्चभूतमयो यज्ञो नृयज्ञश्चैव पञ्चमः
lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ
pañcabhūtamayo yajño nṛyajñaścaiva pañcamaḥ
- 6
लोकयज्ञेन यज्ञैषी कपर्दी विदधे धनुः
धनुः सृष्टम् अभूत्तस्य पञ्चकिष्कुप्रमाणतः
lokayajñena yajñaiṣī kapardī vidadhe dhanuḥ
dhanuḥ sṛṣṭam abhūttasya pañcakiṣkupramāṇataḥ
- 7
वषट्कारो ऽभवज्ज्या तु धनुषस्तस्य भारत
यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य संहनने ऽभवन्
vaṣaṭkāro 'bhavajjyā tu dhanuṣastasya bhārata
yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṃhanane 'bhavan
- 8
ततः क्रुद्धो महादेवस्तद् उपादाय कार्मुकम्
आजगामाथ तत्रैव यत्र देवाः समीजिरे
tataḥ kruddho mahādevastad upādāya kārmukam
ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire
- 9
तम् आत्तकार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणम् अव्ययम्
विव्यथे पृथिवी देवी पर्वताश्च चकम्पिरे
tam āttakārmukaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇam avyayam
vivyathe pṛthivī devī parvatāśca cakampire
- 10
न ववौ पवनश्चैव नाग्निर्जज्वाल चैधितः
व्यभ्रमच्चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम्
na vavau pavanaścaiva nāgnirjajvāla caidhitaḥ
vyabhramaccāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam
- 11
न बभौ भास्करश्चापि सोमः श्रीमुक्तमण्डलः
तिमिरेणाकुलं सर्वम् आकाशं चाभवद्वृतम्
na babhau bhāskaraścāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ
timireṇākulaṃ sarvam ākāśaṃ cābhavadvṛtam
- 12
अभिभूतास्ततो देवा विषयान्न प्रजज्ञिरे
न प्रत्यभाच्च यज्ञस्तान्वेदा बभ्रंशिरे तदा
abhibhūtāstato devā viṣayānna prajajñire
na pratyabhācca yajñastānvedā babhraṃśire tadā
- 13
ततः स यज्ञं रौद्रेण विव्याध हृदि पत्रिणा
अपक्रान्तस्ततो यज्ञो मृगो भूत्वा सपावकः
tataḥ sa yajñaṃ raudreṇa vivyādha hṛdi patriṇā
apakrāntastato yajño mṛgo bhūtvā sapāvakaḥ
- 14
स तु तेनैव रूपेण दिवं प्राप्य व्यरोचत
अन्वीयमानो रुद्रेण युधिष्ठिर नभस्तले
sa tu tenaiva rūpeṇa divaṃ prāpya vyarocata
anvīyamāno rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale
- 15
अपक्रान्ते ततो यज्ञे संज्ञा न प्रत्यभात्सुरान्
नष्टसंज्ञेषु देवेषु न प्रज्ञायत किंचन
apakrānte tato yajñe saṃjñā na pratyabhātsurān
naṣṭasaṃjñeṣu deveṣu na prajñāyata kiṃcana
- 16
त्र्यम्बकः सवितुर्बाहू भगस्य नयने तथा
पूष्णश्च दशनान्क्रुद्धो धनुष्कोट्या व्यशातयत्
tryambakaḥ saviturbāhū bhagasya nayane tathā
pūṣṇaśca daśanānkruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat
- 17
प्राद्रवन्त ततो देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः
केचित्तत्रैव घूर्णन्तो गतासव इवाभवन्
prādravanta tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ
kecittatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan
- 18
स तु विद्राव्य तत्सर्वं शितिकण्ठो ऽवहस्य च
अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस्ततः
sa tu vidrāvya tatsarvaṃ śitikaṇṭho 'vahasya ca
avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṃ rurodha vibudhāṃstataḥ
- 19
ततो वाग् अमरैर् उक्ता ज्यां तस्य धनुषो ऽछिनत्
अथ तत्सहसा राजंश्छिन्नज्यं विस्फुरद्धनुः
tato vāg amarair uktā jyāṃ tasya dhanuṣo 'chinat
atha tatsahasā rājaṃśchinnajyaṃ visphuraddhanuḥ
- 20
ततो विधनुषं देवा देवश्रेष्ठम् उपागमन्
शरणं सह यज्ञेन प्रसादं चाकरोत्प्रभुः
tato vidhanuṣaṃ devā devaśreṣṭham upāgaman
śaraṇaṃ saha yajñena prasādaṃ cākarotprabhuḥ
- 21
ततः प्रसन्नो भगवान्प्रास्यत्कोपं जलाशये
स जलं पावको भूत्वा शोषयत्य् अनिशं प्रभो
tataḥ prasanno bhagavānprāsyatkopaṃ jalāśaye
sa jalaṃ pāvako bhūtvā śoṣayaty aniśaṃ prabho
- 22
भगस्य नयने चैव बाहू च सवितुस्तथा
प्रादात्पूष्णश्च दशनान्पुनर्यज्ञं च पाण्डव
bhagasya nayane caiva bāhū ca savitustathā
prādātpūṣṇaśca daśanānpunaryajñaṃ ca pāṇḍava
- 23
ततः सर्वम् इदं स्वस्थं बभूव पुनर् एव ह
सर्वाणि च हवींष्य् अस्य देवा भागम् अकल्पयन्
tataḥ sarvam idaṃ svasthaṃ babhūva punar eva ha
sarvāṇi ca havīṃṣy asya devā bhāgam akalpayan
- 24
तस्मिन्क्रुद्धे ऽभवत्सर्वम् अस्वस्थं भुवनं विभो
प्रसन्ने च पुनः स्वस्थं स प्रसन्नो ऽस्य वीर्यवान्
tasminkruddhe 'bhavatsarvam asvasthaṃ bhuvanaṃ vibho
prasanne ca punaḥ svasthaṃ sa prasanno 'sya vīryavān
- 25
ततस्ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः
अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालाश्च सहानुगाः
tataste nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ
anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāśca sahānugāḥ
- 26
न तन्मनसि कर्तव्यं न हि तद्द्रौणिना कृतम्
महादेवप्रसादः स कुरु कार्यम् अनन्तरम्
na tanmanasi kartavyaṃ na hi taddrauṇinā kṛtam
mahādevaprasādaḥ sa kuru kāryam anantaram

