26 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
हतेषु सर्वसैन्येषु सौप्तिके तै रथैस्त्रिभिः
शोचन्युधिष्ठिरो राजा दाशार्हम् इदम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
hateṣu sarvasainyeṣu sauptike tai rathaistribhiḥ
śocanyudhiṣṭhiro rājā dāśārham idam abravīt
- 2
कथं नु कृष्ण पापेन क्षुद्रेणाक्लिष्टकर्मणा
द्रौणिना निहताः सर्वे मम पुत्रा महारथाः
kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kṣudreṇākliṣṭakarmaṇā
drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ
- 3
तथा कृतास्त्रा विक्रान्ताः सहस्रशतयोधिनः
द्रुपदस्यात्मजाश्चैव द्रोणपुत्रेण पातिताः
tathā kṛtāstrā vikrāntāḥ sahasraśatayodhinaḥ
drupadasyātmajāścaiva droṇaputreṇa pātitāḥ
- 4
यस्य द्रोणो महेष्वासो न प्रादाद् आहवे मुखम्
तं जघ्ने रथिनां श्रेष्ठं धृष्टद्युम्नं कथं नु सः
yasya droṇo maheṣvāso na prādād āhave mukham
taṃ jaghne rathināṃ śreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ
- 5
किं नु तेन कृतं कर्म तथायुक्तं नरर्षभ
यद् एकः शिबिरं सर्वम् अवधीन्नो गुरोः सुतः
kiṃ nu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha
yad ekaḥ śibiraṃ sarvam avadhīnno guroḥ sutaḥ
- 6
वासुदेव उवाच
नूनं स देवदेवानाम् ईश्वरेश्वरम् अव्ययम्
जगाम शरणं द्रौणिर् एकस्तेनावधीद्बहून्
vāsudeva uvāca
nūnaṃ sa devadevānām īśvareśvaram avyayam
jagāma śaraṇaṃ drauṇir ekastenāvadhīdbahūn
- 7
प्रसन्नो हि महादेवो दद्याद् अमरताम् अपि
वीर्यं च गिरिशो दद्याद्येनेन्द्रम् अपि शातयेत्
prasanno hi mahādevo dadyād amaratām api
vīryaṃ ca giriśo dadyādyenendram api śātayet
- 8
वेदाहं हि महादेवं तत्त्वेन भरतर्षभ
यानि चास्य पुराणानि कर्माणि विविधान्युत
vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha
yāni cāsya purāṇāni karmāṇi vividhānyuta
- 9
आदिर् एष हि भूतानां मध्यम् अन्तश्च भारत
विचेष्टते जगच्चेदं सर्वम् अस्यैव कर्मणा
ādir eṣa hi bhūtānāṃ madhyam antaśca bhārata
viceṣṭate jagaccedaṃ sarvam asyaiva karmaṇā
- 10
एवं सिसृक्षुर्भूतानि ददर्श प्रथमं विभुः
पितामहो ऽब्रवीच्चैनं भूतानि सृज माचिरम्
evaṃ sisṛkṣurbhūtāni dadarśa prathamaṃ vibhuḥ
pitāmaho 'bravīccainaṃ bhūtāni sṛja māciram
- 11
हरिकेशस्तथेत्युक्त्वा भूतानां दोषदर्शिवान्
दीर्घकालं तपस्तेपे मग्नो ऽम्भसि महातपाः
harikeśastathetyuktvā bhūtānāṃ doṣadarśivān
dīrghakālaṃ tapastepe magno 'mbhasi mahātapāḥ
- 12
सुमहान्तं ततः कालं प्रतीक्ष्यैनं पितामहः
स्रष्टारं सर्वभूतानां ससर्ज मनसापरम्
sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ pratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasāparam
- 13
सो ऽब्रवीत्पितरं दृष्ट्वा गिरिशं मग्नम् अम्भसि
यदि मे नाग्रजस्त्वन्यस्ततः स्रक्ष्याम्यहं प्रजाः
so 'bravītpitaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ magnam ambhasi
yadi me nāgrajastvanyastataḥ srakṣyāmyahaṃ prajāḥ
- 14
तम् अब्रवीत्पिता नास्ति त्वद् अन्यः पुरुषो ऽग्रजः
स्थाणुर् एष जले मग्नो विस्रब्धः कुरु वै कृतिम्
tam abravītpitā nāsti tvad anyaḥ puruṣo 'grajaḥ
sthāṇur eṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai kṛtim
- 15
स भूतान्यसृजत्सप्त दक्षादींस्तु प्रजापतीन्
यैर् इमं व्यकरोत्सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम्
sa bhūtānyasṛjatsapta dakṣādīṃstu prajāpatīn
yair imaṃ vyakarotsarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham
- 16
ताः सृष्टमात्राः क्षुधिताः प्रजाः सर्वाः प्रजापतिम्
बिभक्षयिषवो राजन्सहसा प्राद्रवंस्तदा
tāḥ sṛṣṭamātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim
bibhakṣayiṣavo rājansahasā prādravaṃstadā
- 17
स भक्ष्यमाणस्त्राणार्थी पितामहम् उपाद्रवत्
आभ्यो मां भगवान्पातु वृत्तिर् आसां विधीयताम्
sa bhakṣyamāṇastrāṇārthī pitāmaham upādravat
ābhyo māṃ bhagavānpātu vṛttir āsāṃ vidhīyatām
- 18
ततस्ताभ्यो ददावन्नम् ओषधीः स्थावराणि च
जङ्गमानि च भूतानि दुर्बलानि बलीयसाम्
tatastābhyo dadāvannam oṣadhīḥ sthāvarāṇi ca
jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām
- 19
विहितान्नाः प्रजास्तास्तु जग्मुस्तुष्टा यथागतम्
ततो ववृधिरे राजन्प्रीतिमत्यः स्वयोनिषु
vihitānnāḥ prajāstāstu jagmustuṣṭā yathāgatam
tato vavṛdhire rājanprītimatyaḥ svayoniṣu
- 20
भूतग्रामे विवृद्धे तु तुष्टे लोकगुरावपि
उदतिष्ठज्जलाज्ज्येष्ठः प्रजाश्चेमा ददर्श सः
bhūtagrāme vivṛddhe tu tuṣṭe lokagurāvapi
udatiṣṭhajjalājjyeṣṭhaḥ prajāścemā dadarśa saḥ
- 21
बहुरूपाः प्रजा दृष्ट्वा विवृद्धाः स्वेन तेजसा
चुक्रोध भगवान्रुद्रो लिङ्गं स्वं चाप्यविध्यत
bahurūpāḥ prajā dṛṣṭvā vivṛddhāḥ svena tejasā
cukrodha bhagavānrudro liṅgaṃ svaṃ cāpyavidhyata
- 22
तत्प्रविद्धं तदा भूमौ तथैव प्रत्यतिष्ठत
तम् उवाचाव्ययो ब्रह्मा वचोभिः शमयन्न् इव
tatpraviddhaṃ tadā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata
tam uvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayann iva
- 23
किं कृतं सलिले शर्व चिरकालं स्थितेन ते
किमर्थं चैतद् उत्पाट्य भूमौ लिङ्गं प्रवेरितम्
kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālaṃ sthitena te
kimarthaṃ caitad utpāṭya bhūmau liṅgaṃ praveritam
- 24
सो ऽब्रवीज्जातसंरम्भस्तदा लोकगुरुर्गुरुम्
प्रजाः सृष्टाः परेणेमाः किं करिष्याम्यनेन वै
so 'bravījjātasaṃrambhastadā lokagururgurum
prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmyanena vai
- 25
तपसाधिगतं चान्नं प्रजार्थं मे पितामह
ओषध्यः परिवर्तेरन्यथैव सततं प्रजाः
tapasādhigataṃ cānnaṃ prajārthaṃ me pitāmaha
oṣadhyaḥ parivarteranyathaiva satataṃ prajāḥ
- 26
एवम् उक्त्वा तु संक्रुद्धो जगाम विमना भवः
गिरेर्मुञ्जवतः पादं तपस्तप्तुं महातपाः
evam uktvā tu saṃkruddho jagāma vimanā bhavaḥ
girermuñjavataḥ pādaṃ tapastaptuṃ mahātapāḥ

