38 shlokas
- 1
कृप उवाच
शुश्रूषुर् अपि दुर्मेधाः पुरुषो ऽनियतेन्द्रियः
नालं वेदयितुं कृत्स्नौ धर्मार्थाविति मे मतिः
kṛpa uvāca
śuśrūṣur api durmedhāḥ puruṣo 'niyatendriyaḥ
nālaṃ vedayituṃ kṛtsnau dharmārthāviti me matiḥ
- 2
तथैव तावन्मेधावी विनयं यो न शिक्षति
न च किंचन जानाति सो ऽपि धर्मार्थनिश्चयम्
tathaiva tāvanmedhāvī vinayaṃ yo na śikṣati
na ca kiṃcana jānāti so 'pi dharmārthaniścayam
- 3
शुश्रूषुस्त्वेव मेधावी पुरुषो नियतेन्द्रियः
जानीयाद् आगमान्सर्वान्ग्राह्यं च न विरोधयेत्
śuśrūṣustveva medhāvī puruṣo niyatendriyaḥ
jānīyād āgamānsarvāngrāhyaṃ ca na virodhayet
- 4
अनेयस्त्ववमानी यो दुरात्मा पापपूरुषः
दिष्टम् उत्सृज्य कल्याणं करोति बहुपापकम्
aneyastvavamānī yo durātmā pāpapūruṣaḥ
diṣṭam utsṛjya kalyāṇaṃ karoti bahupāpakam
- 5
नाथवन्तं तु सुहृदः प्रतिषेधन्ति पातकात्
निवर्तते तु लक्ष्मीवान्नालक्ष्मीवान्निवर्तते
nāthavantaṃ tu suhṛdaḥ pratiṣedhanti pātakāt
nivartate tu lakṣmīvānnālakṣmīvānnivartate
- 6
यथा ह्युच्चावचैर्वाक्यैः क्षिप्तचित्तो नियम्यते
तथैव सुहृदा शक्यो नशक्यस्त्ववसीदति
yathā hyuccāvacairvākyaiḥ kṣiptacitto niyamyate
tathaiva suhṛdā śakyo naśakyastvavasīdati
- 7
तथैव सुहृदं प्राज्ञं कुर्वाणं कर्म पापकम्
प्राज्ञाः सम्प्रतिषेधन्ते यथाशक्ति पुनः पुनः
tathaiva suhṛdaṃ prājñaṃ kurvāṇaṃ karma pāpakam
prājñāḥ sampratiṣedhante yathāśakti punaḥ punaḥ
- 8
स कल्याणे मतिं कृत्वा नियम्यात्मानम् आत्मना
कुरु मे वचनं तात येन पश्चान्न तप्यसे
sa kalyāṇe matiṃ kṛtvā niyamyātmānam ātmanā
kuru me vacanaṃ tāta yena paścānna tapyase
- 9
न वधः पूज्यते लोके सुप्तानाम् इह धर्मतः
तथैव न्यस्तशस्त्राणां विमुक्तरथवाजिनाम्
na vadhaḥ pūjyate loke suptānām iha dharmataḥ
tathaiva nyastaśastrāṇāṃ vimuktarathavājinām
- 10
ये च ब्रूयुस्तवास्मीति ये च स्युः शरणागताः
विमुक्तमूर्धजा ये च ये चापि हतवाहनाः
ye ca brūyustavāsmīti ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ
vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ
- 11
अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विमुक्तकवचा विभो
विश्वस्ता रजनीं सर्वे प्रेता इव विचेतसः
adya svapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibho
viśvastā rajanīṃ sarve pretā iva vicetasaḥ
- 12
यस्तेषां तदवस्थानां द्रुह्येत पुरुषो ऽनृजुः
व्यक्तं स नरके मज्जेद् अगाधे विपुले ऽप्लवे
yasteṣāṃ tadavasthānāṃ druhyeta puruṣo 'nṛjuḥ
vyaktaṃ sa narake majjed agādhe vipule 'plave
- 13
सर्वास्त्रविदुषां लोके श्रेष्ठस्त्वम् असि विश्रुतः
न च ते जातु लोके ऽस्मिन्सुसूक्ष्मम् अपि किल्बिषम्
sarvāstraviduṣāṃ loke śreṣṭhastvam asi viśrutaḥ
na ca te jātu loke 'sminsusūkṣmam api kilbiṣam
- 14
त्वं पुनः सूर्यसंकाशः श्वोभूत उदिते रवौ
प्रकाशे सर्वभूतानां विजेता युधि शात्रवान्
tvaṃ punaḥ sūryasaṃkāśaḥ śvobhūta udite ravau
prakāśe sarvabhūtānāṃ vijetā yudhi śātravān
- 15
असंभावितरूपं हि त्वयि कर्म विगर्हितम्
शुक्ले रक्तम् इव न्यस्तं भवेद् इति मतिर्मम
asaṃbhāvitarūpaṃ hi tvayi karma vigarhitam
śukle raktam iva nyastaṃ bhaved iti matirmama
- 16
अश्वत्थामोवाच
एवम् एतद्यथात्थ त्वम् अनुशास्मीह मातुल
तैस्तु पूर्वमयं सेतुः शतधा विदलीकृतः
aśvatthāmovāca
evam etadyathāttha tvam anuśāsmīha mātula
taistu pūrvamayaṃ setuḥ śatadhā vidalīkṛtaḥ
- 17
प्रत्यक्षं भूमिपालानां भवतां चापि संनिधौ
न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः
pratyakṣaṃ bhūmipālānāṃ bhavatāṃ cāpi saṃnidhau
nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ
- 18
कर्णश्च पतिते चक्रे रथस्य रथिनां वरः
उत्तमे व्यसने सन्नो हतो गाण्डीवधन्वना
karṇaśca patite cakre rathasya rathināṃ varaḥ
uttame vyasane sanno hato gāṇḍīvadhanvanā
- 19
तथा शांतनवो भीष्मो न्यस्तशस्त्रो निरायुधः
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य हतो गाण्डीवधन्वना
tathā śāṃtanavo bhīṣmo nyastaśastro nirāyudhaḥ
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya hato gāṇḍīvadhanvanā
- 20
भूरिश्रवा महेष्वासस्तथा प्रायगतो रणे
क्रोशतां भूमिपालानां युयुधानेन पातितः
bhūriśravā maheṣvāsastathā prāyagato raṇe
krośatāṃ bhūmipālānāṃ yuyudhānena pātitaḥ
- 21
दुर्योधनश्च भीमेन समेत्य गदया मृधे
पश्यतां भूमिपालानाम् अधर्मेण निपातितः
duryodhanaśca bhīmena sametya gadayā mṛdhe
paśyatāṃ bhūmipālānām adharmeṇa nipātitaḥ
- 22
एकाकी बहुभिस्तत्र परिवार्य महारथैः
अधर्मेण नरव्याघ्रो भीमसेनेन पातितः
ekākī bahubhistatra parivārya mahārathaiḥ
adharmeṇa naravyāghro bhīmasenena pātitaḥ
- 23
विलापो भग्नसक्थस्य यो मे राज्ञः परिश्रुतः
वार्त्तिकानां कथयतां स मे मर्माणि कृन्तति
vilāpo bhagnasakthasya yo me rājñaḥ pariśrutaḥ
vārttikānāṃ kathayatāṃ sa me marmāṇi kṛntati
- 24
एवम् अधार्मिकाः पापाः पाञ्चाला भिन्नसेतवः
तान् एवं भिन्नमर्यादान्किं भवान्न विगर्हति
evam adhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasetavaḥ
tān evaṃ bhinnamaryādānkiṃ bhavānna vigarhati
- 25
पितृहन्तॄन् अहं हत्वा पाञ्चालान्निशि सौप्तिके
कामं कीटः पतंगो वा जन्म प्राप्य भवामि वै
pitṛhantṝn ahaṃ hatvā pāñcālānniśi sauptike
kāmaṃ kīṭaḥ pataṃgo vā janma prāpya bhavāmi vai
- 26
त्वरे चाहम् अनेनाद्य यद् इदं मे चिकीर्षितम्
तस्य मे त्वरमाणस्य कुतो निद्रा कुतः सुखम्
tvare cāham anenādya yad idaṃ me cikīrṣitam
tasya me tvaramāṇasya kuto nidrā kutaḥ sukham
- 27
न स जातः पुमांल्लोके कश्चिन्न च भविष्यति
यो मे व्यावर्तयेद् एतां वधे तेषां कृतां मतिम्
na sa jātaḥ pumāṃlloke kaścinna ca bhaviṣyati
yo me vyāvartayed etāṃ vadhe teṣāṃ kṛtāṃ matim
- 28
संजय उवाच
एवम् उक्त्वा महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्
एकान्ते योजयित्वाश्वान्प्रायाद् अभिमुखः परान्
saṃjaya uvāca
evam uktvā mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān
ekānte yojayitvāśvānprāyād abhimukhaḥ parān
- 29
तम् अब्रूतां महात्मानौ भोजशारद्वतावुभौ
किम् अयं स्यन्दनो युक्तः किं च कार्यं चिकीर्षितम्
tam abrūtāṃ mahātmānau bhojaśāradvatāvubhau
kim ayaṃ syandano yuktaḥ kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣitam
- 30
एकसार्थं प्रयातौ स्वस्त्वया सह नरर्षभ
समदुःखसुखौ चैव नावां शङ्कितुम् अर्हसि
ekasārthaṃ prayātau svastvayā saha nararṣabha
samaduḥkhasukhau caiva nāvāṃ śaṅkitum arhasi

