42 શ્લોક
- 1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥
મશીન મુસદ્દોimaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt ||
મશીન મુસદ્દોશ્રીભગવાને કહ્યું: આ અવિનાશી યોગ મેં વિવસ્વાનને કહ્યો હતો; વિવસ્વાને તે મનુને કહ્યો, અને મનુએ તે ઇક્ષ્વાકુને આપ્યો.
- 2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥
મશીન મુસદ્દોevaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||
મશીન મુસદ્દોઆ રીતે પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયેલા આ યોગને રાજર્ષિઓ જાણતા હતા. પણ હે પરંતપ, લાંબા કાળને કારણે આ યોગ અહીં લુપ્ત થઈ ગયો.
- 3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥
મશીન મુસદ્દોsa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||
મશીન મુસદ્દોતે જ પ્રાચીન યોગ આજે મેં તને કહ્યો છે, કારણ કે તું મારો ભક્ત અને મિત્ર છે. આ ખરેખર ઉત્તમ રહસ્ય છે.
- 4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥
મશીન મુસદ્દોaparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |
kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||
મશીન મુસદ્દોઅર્જુને કહ્યું: તમારો જન્મ તો પછી થયો, અને વિવસ્વાનનો જન્મ પહેલાં થયો. તો તમે જ આરંભમાં આ કહ્યો હતો એ હું કેવી રીતે સમજું?
- 5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥
મશીન મુસદ્દોbahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||
મશીન મુસદ્દોશ્રીભગવાને કહ્યું: હે અર્જુન, મારા અને તારા ઘણા જન્મો વીતી ગયા છે. હું તે સર્વ જાણું છું, પણ હે પરંતપ, તું તેમને જાણતો નથી.
- 6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥
મશીન મુસદ્દોajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ||
મશીન મુસદ્દોહું અજન્મા અને અવિનાશી સ્વરૂપવાળો હોવા છતાં, સર્વ પ્રાણીઓનો ઈશ્વર હોવા છતાં, મારી પ્રકૃતિને વશ કરીને મારી પોતાની માયાથી પ્રગટ થાઉં છું.
- 7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥
મશીન મુસદ્દોyadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||
મશીન મુસદ્દોહે ભારત, જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય છે અને અધર્મ વધે છે, ત્યારે ત્યારે હું પોતાને પ્રગટ કરું છું.
- 8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
મશીન મુસદ્દોparitrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||
મશીન મુસદ્દોસજ્જનોની રક્ષા માટે, દુષ્ટ કર્મ કરનારાઓના વિનાશ માટે અને ધર્મની દૃઢ સ્થાપના માટે હું યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું.
- 9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥
મશીન મુસદ્દોjanma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna ||
મશીન મુસદ્દોહે અર્જુન, જે મારા દિવ્ય જન્મ અને કર્મને આ રીતે તત્ત્વથી જાણે છે, તે દેહ છોડ્યા પછી ફરી જન્મ પામતો નથી; તે મને પામે છે.
- 10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥
મશીન મુસદ્દોvītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||
મશીન મુસદ્દોરાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત, મારામાં તન્મય અને મારે શરણે રહેલા ઘણા લોકો જ્ઞાનરૂપી તપથી પવિત્ર થઈને મારા ભાવને પામ્યા છે.
- 11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥
મશીન મુસદ્દોye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||
મશીન મુસદ્દોજે મનુષ્યો જે રીતે મારે શરણે આવે છે, તે જ રીતે હું તેમને સ્વીકારું છું. હે પાર્થ, મનુષ્યો સર્વ પ્રકારે મારા જ માર્ગને અનુસરે છે.
- 12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥
મશીન મુસદ્દોkāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||
મશીન મુસદ્દોકર્મોની સિદ્ધિ ઇચ્છનારા લોકો અહીં દેવતાઓનું પૂજન કરે છે, કારણ કે મનુષ્યલોકમાં કર્મથી ઊપજતી સિદ્ધિ જલદી મળે છે.
- 13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥
મશીન મુસદ્દોcāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||
મશીન મુસદ્દોગુણ અને કર્મના વિભાગ પ્રમાણે ચાર વર્ણોની રચના મેં કરી છે. તેનો કર્તા હોવા છતાં મને અવિનાશી અકર્તા જાણ.
- 14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥
મશીન મુસદ્દોna māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |
iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate ||
મશીન મુસદ્દોકર્મો મને લેપતાં નથી, અને મને કર્મના ફળની સ્પૃહા પણ નથી. જે મને આ રીતે જાણે છે, તે કર્મોથી બંધાતો નથી.
- 15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥
મશીન મુસદ્દોevaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||
મશીન મુસદ્દોઆ જાણીને પ્રાચીન મુમુક્ષુઓએ પણ કર્મ કર્યું હતું. તેથી તું પણ પૂર્વજોએ પહેલાં કર્યું હતું તેમ કર્મ જ કર.
- 16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥
મશીન મુસદ્દોkiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |
tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt ||
મશીન મુસદ્દોકર્મ શું અને અકર્મ શું, એ વિશે જ્ઞાનીઓ પણ મૂંઝાય છે. તેથી હું તને તે કર્મ કહીશ, જેને જાણીને તું અશુભમાંથી મુક્ત થઈશ.
- 17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥
મશીન મુસદ્દોkarmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||
મશીન મુસદ્દોકર્મનું સ્વરૂપ જાણવું જોઈએ, વિકર્મનું સ્વરૂપ જાણવું જોઈએ, અને અકર્મનું સ્વરૂપ પણ જાણવું જોઈએ; કારણ કે કર્મની ગતિ ગહન છે.
- 18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥
મશીન મુસદ્દોkarmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||
મશીન મુસદ્દોજે કર્મમાં અકર્મ જુએ છે અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે, તે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિમાન છે; તે યોગયુક્ત છે અને સર્વ કર્મો કરનારો છે.
- 19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥
મશીન મુસદ્દોyasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ |
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||
મશીન મુસદ્દોજેના સર્વ આરંભો કામના અને સંકલ્પથી રહિત છે, અને જેનાં કર્મો જ્ઞાનરૂપી અગ્નિથી બળી ગયાં છે, તેને જ્ઞાનીઓ પંડિત કહે છે.
- 20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥
મશીન મુસદ્દોtyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ ||
મશીન મુસદ્દોકર્મફળની આસક્તિ છોડીને, સદા તૃપ્ત અને કોઈના આશ્રય વિના રહેનાર, કર્મમાં પૂરેપૂરો પ્રવૃત્ત હોવા છતાં કશું જ કરતો નથી.
- 21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥
મશીન મુસદ્દોnirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||
મશીન મુસદ્દોઆશા વિનાનો, ચિત્ત અને દેહને વશમાં રાખનારો, સર્વ પરિગ્રહનો ત્યાગ કરનારો, માત્ર શરીરથી કર્મ કરતો તે દોષ પામતો નથી.
- 22
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥
મશીન મુસદ્દોyadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||
મશીન મુસદ્દોજે આપમેળે મળે તેમાં સંતુષ્ટ, દ્વંદ્વોથી પર, ઈર્ષ્યા વિનાનો અને સિદ્ધિ તથા અસિદ્ધિમાં સમાન રહેનાર, કર્મ કરવા છતાં બંધાતો નથી.
- 23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥
મશીન મુસદ્દોgatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||
મશીન મુસદ્દોજેની આસક્તિ નાશ પામી છે, જે મુક્ત છે, જેનું ચિત્ત જ્ઞાનમાં સ્થિર છે અને જે યજ્ઞ માટે કર્મ કરે છે, તેનાં સર્વ કર્મો વિલીન થઈ જાય છે.
- 24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥
મશીન મુસદ્દોbrahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||
મશીન મુસદ્દોઅર્પણ બ્રહ્મ છે, હવિ બ્રહ્મ છે, બ્રહ્મરૂપી અગ્નિમાં બ્રહ્મ દ્વારા હોમાયેલું છે. જે સર્વ કર્મમાં બ્રહ્મને જુએ છે તે બ્રહ્મને જ પામે છે.
- 25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥
મશીન મુસદ્દોdaivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||
મશીન મુસદ્દોકેટલાક યોગીઓ દેવતાઓના પૂજનરૂપ યજ્ઞ જ કરે છે; બીજાઓ બ્રહ્મરૂપી અગ્નિમાં યજ્ઞ દ્વારા જ યજ્ઞને હોમે છે.
- 26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥
મશીન મુસદ્દોśrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||
મશીન મુસદ્દોબીજાઓ શ્રોત્ર વગેરે ઇન્દ્રિયોને સંયમરૂપી અગ્નિઓમાં હોમે છે; અને બીજાઓ શબ્દ વગેરે વિષયોને ઇન્દ્રિયોરૂપી અગ્નિઓમાં હોમે છે.
- 27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥
મશીન મુસદ્દોsarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||
મશીન મુસદ્દોબીજાઓ ઇન્દ્રિયોનાં સર્વ કર્મો અને પ્રાણનાં કર્મોને જ્ઞાનથી પ્રગટાવેલા આત્મસંયમયોગરૂપી અગ્નિમાં હોમે છે.
- 28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥
મશીન મુસદ્દોdravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||
મશીન મુસદ્દોકેટલાક દ્રવ્યયજ્ઞ કરે છે, કેટલાક તપોયજ્ઞ, કેટલાક યોગયજ્ઞ; અને દૃઢ વ્રતવાળા બીજા યતિઓ સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞ કરે છે.
- 29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥
મશીન મુસદ્દોapāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||
મશીન મુસદ્દોબીજા પ્રાણાયામમાં પરાયણ લોકો પ્રાણ અને અપાનની ગતિ રોકીને અપાનમાં પ્રાણને અને પ્રાણમાં અપાનને હોમે છે.
- 30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥
મશીન મુસદ્દોapare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||
મશીન મુસદ્દોબીજા નિયમિત આહાર કરનારા પ્રાણોને પ્રાણોમાં હોમે છે. આ સર્વ યજ્ઞને જાણનારા છે, અને યજ્ઞ દ્વારા તેમનાં પાપ નાશ પામ્યાં છે.