72 શ્લોક
- 1
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥
મશીન મુસદ્દોtaṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||
મશીન મુસદ્દોસંજયે કહ્યું: આ પ્રમાણે કરુણાથી ઘેરાયેલા, આંસુથી ભરેલી અને વ્યાકુળ આંખોવાળા, વિષાદમાં ડૂબેલા અર્જુનને મધુસૂદને આ વચન કહ્યું.
- 2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥
મશીન મુસદ્દોkutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||
મશીન મુસદ્દોશ્રીભગવાને કહ્યું: હે અર્જુન, આવી કટોકટીની ઘડીએ આ મનની મલિનતા તને ક્યાંથી આવી? તે શ્રેષ્ઠ પુરુષોને શોભતી નથી; તે ન સ્વર્ગ અપાવે છે, ન કીર્તિ, માત્ર અપકીર્તિ જ આપે છે.
- 3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥
મશીન મુસદ્દોklaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||
મશીન મુસદ્દોહે પાર્થ, નપુંસકતાને વશ ન થા; તે તને શોભતી નથી. હે પરંતપ, હૃદયની આ તુચ્છ દુર્બળતા છોડીને ઊભો થા.
- 4
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥
મશીન મુસદ્દોkathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||
મશીન મુસદ્દોઅર્જુને કહ્યું: હે મધુસૂદન, હું યુદ્ધમાં ભીષ્મ અને દ્રોણ સામે બાણોથી કેવી રીતે લડું? હે અરિસૂદન, તેઓ બંને તો પૂજાને યોગ્ય છે.
- 5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥
મશીન મુસદ્દોgurūnahatvā hi mahānubhāvān
śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva
bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||
મશીન મુસદ્દોઆ મહાનુભાવ ગુરુઓને મારવા કરતાં આ જગતમાં ભિક્ષા માગીને જીવવું પણ સારું. તેઓ પોતાનો સ્વાર્થ ઇચ્છતા હોય તોપણ, તેમને મારીને હું અહીં જે ભોગ ભોગવીશ તે લોહીથી ખરડાયેલા હશે.
- 6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥
મશીન મુસદ્દોna caitadvidmaḥ kataranno garīyo
yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāmas-
te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||
મશીન મુસદ્દોઅમારે માટે શું શ્રેષ્ઠ છે તે પણ અમે જાણતા નથી, અમે જીતીએ કે તેઓ અમને જીતે. જેમને મારીને અમે જીવવા પણ ન ઇચ્છીએ તે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સામે ઊભા છે.
- 7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥
મશીન મુસદ્દોkārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ
pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme
śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||
મશીન મુસદ્દોદીનતાના દોષથી મારો સ્વભાવ હણાઈ ગયો છે અને ધર્મ વિશે મારું મન મૂંઝાયું છે. હું તમને પૂછું છું: મારે માટે જે નિશ્ચિત રૂપે કલ્યાણકારી હોય તે કહો. હું તમારો શિષ્ય છું, તમારે શરણે આવ્યો છું; મને ઉપદેશ આપો.
- 8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥
મશીન મુસદ્દોna hi prapaśyāmi mamāpanudyād
yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ
rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||
મશીન મુસદ્દોઇન્દ્રિયોને સૂકવી નાખતા આ શોકને દૂર કરી શકે એવું કંઈ મને દેખાતું નથી, ભલે મને પૃથ્વી પર નિષ્કંટક સમૃદ્ધ રાજ્ય મળે કે દેવો પરનું આધિપત્ય પણ મળે.
- 9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥
મશીન મુસદ્દોevamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||
મશીન મુસદ્દોસંજયે કહ્યું: હૃષીકેશને આ પ્રમાણે કહીને, શત્રુઓને તપાવનાર ગુડાકેશે ગોવિંદને કહ્યું કે હું નહીં લડું, અને તે મૌન થઈ ગયો.
- 10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥
મશીન મુસદ્દોtamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||
મશીન મુસદ્દોહે ભારત, ત્યારે બંને સેનાઓની વચ્ચે વિષાદ પામેલા તેને હૃષીકેશે જાણે હસતા હોય તેમ આ વચન કહ્યું.
- 11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥
મશીન મુસદ્દોaśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||
મશીન મુસદ્દોશ્રીભગવાને કહ્યું: જેમનો શોક ન કરવો જોઈએ તેમનો તું શોક કરે છે, અને છતાં જ્ઞાનીઓ જેવી વાતો કરે છે. સાચા પંડિતો ન મૃતો માટે શોક કરે છે, ન જીવંતો માટે.
- 12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥
મશીન મુસદ્દોna tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||
મશીન મુસદ્દોએવો કોઈ સમય ન હતો જ્યારે હું ન હતો, કે તું ન હતો, કે આ રાજાઓ ન હતા; અને હવે પછી આપણે કોઈ નહીં હોઈએ એવું પણ નથી.
- 13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥
મશીન મુસદ્દોdehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||
મશીન મુસદ્દોજેમ દેહધારીને આ દેહમાં બાળપણ, યુવાની અને ઘડપણ આવે છે, તેમ જ તેને બીજો દેહ મળે છે. ધીર પુરુષ આથી મોહ પામતો નથી.
- 14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥
મશીન મુસદ્દોmātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||
મશીન મુસદ્દોહે કૌંતેય, ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંપર્કથી ટાઢ અને તાપ, સુખ અને દુઃખ ઊપજે છે. તેઓ આવે છે ને જાય છે, અનિત્ય છે; હે ભારત, તેમને ધીરજથી સહન કર.
- 15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥
મશીન મુસદ્દોyaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||
મશીન મુસદ્દોહે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જેને આ વિચલિત કરતાં નથી, જે સુખ અને દુઃખમાં સમાન રહે છે, તે ધીર પુરુષ અમૃતત્વને યોગ્ય બને છે.
- 16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
મશીન મુસદ્દોnāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||
મશીન મુસદ્દોઅસત્નું અસ્તિત્વ નથી, અને સત્નો કદી અભાવ નથી. તત્ત્વ જોનારાઓએ આ બંનેનો અંતિમ સ્વરૂપ જાણ્યું છે.
- 17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥
મશીન મુસદ્દોavināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||
મશીન મુસદ્દોજેનાથી આ સર્વ વ્યાપેલું છે તેને અવિનાશી જાણ. એ અવ્યયનો નાશ કરવા કોઈ સમર્થ નથી.
- 18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥
મશીન મુસદ્દોantavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||
મશીન મુસદ્દોનિત્ય, અવિનાશી અને અપ્રમેય દેહધારીના આ દેહો નાશવંત કહેવાયા છે. તેથી હે ભારત, તું યુદ્ધ કર.
- 19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥
મશીન મુસદ્દોya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||
મશીન મુસદ્દોજે આને મારનાર માને છે અને જે આને માર્યો ગયેલો માને છે, તે બંને જાણતા નથી. આ ન મારે છે, ન માર્યો જાય છે.
- 20
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥
મશીન મુસદ્દોna jāyate mriyate vā kadācin
nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre ||
મશીન મુસદ્દોતે કદી જન્મતો નથી અને કદી મરતો નથી; તે થઈને ફરી ન હોય એવું પણ નથી. તે અજન્મા, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે; દેહ હણાય ત્યારે તે હણાતો નથી.
- 21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥
મશીન મુસદ્દોvedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||
મશીન મુસદ્દોહે પાર્થ, જે આને અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવ્યય જાણે છે, તે પુરુષ કોઈને કેવી રીતે મારે, કે કોઈને કેવી રીતે મરાવે?
- 22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥
મશીન મુસદ્દોvāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya
navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā-
nyanyāni saṃyāti navāni dehī ||
મશીન મુસદ્દોજેમ મનુષ્ય જૂનાં વસ્ત્રો ત્યજીને બીજાં નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારી જીર્ણ દેહો ત્યજીને બીજા નવા દેહોમાં પ્રવેશે છે.
- 23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥
મશીન મુસદ્દોnainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||
મશીન મુસદ્દોશસ્ત્રો આને છેદી શકતાં નથી, અગ્નિ આને બાળી શકતો નથી, પાણી આને ભીંજવી શકતું નથી અને પવન આને સૂકવી શકતો નથી.
- 24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥
મશીન મુસદ્દોacchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||
મશીન મુસદ્દોઆ છેદી ન શકાય તેવો, બાળી ન શકાય તેવો, ભીંજવી ન શકાય તેવો અને સૂકવી ન શકાય તેવો છે. તે નિત્ય, સર્વવ્યાપી, સ્થિર, અચળ અને સનાતન છે.
- 25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥
મશીન મુસદ્દોavyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||
મશીન મુસદ્દોઆને અવ્યક્ત, અચિંત્ય અને અવિકારી કહેવાય છે. તેથી તેને આવો જાણીને તારે શોક ન કરવો જોઈએ.
- 26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥
મશીન મુસદ્દોatha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||
મશીન મુસદ્દોઅને જો તું આને નિત્ય જન્મનારો અને નિત્ય મરનારો માને, તોપણ હે મહાબાહુ, તારે આ રીતે શોક ન કરવો જોઈએ.
- 27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
મશીન મુસદ્દોjātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||
મશીન મુસદ્દોકારણ કે જન્મેલાનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને મરેલાનો જન્મ નિશ્ચિત છે. તેથી જે ટાળી ન શકાય તેના માટે તારે શોક ન કરવો જોઈએ.
- 28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥
મશીન મુસદ્દોavyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||
મશીન મુસદ્દોહે ભારત, પ્રાણીઓ આરંભમાં અવ્યક્ત, મધ્યમાં વ્યક્ત અને અંતમાં ફરી અવ્યક્ત હોય છે. તેમાં વિલાપ કરવા જેવું શું છે?
- 29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥
મશીન મુસદ્દોāścaryavatpaśyati kaścidena-
māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śaṛṇoti
śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||
મશીન મુસદ્દોકોઈ આને આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે, કોઈ આશ્ચર્યની જેમ તેનું વર્ણન કરે છે, કોઈ આશ્ચર્યની જેમ તેના વિશે સાંભળે છે; અને સાંભળ્યા પછી પણ કોઈ તેને ખરેખર જાણતું નથી.
- 30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
મશીન મુસદ્દોdehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||
મશીન મુસદ્દોહે ભારત, સર્વના દેહમાં રહેલો આ દેહધારી સદા અવધ્ય છે. તેથી તારે કોઈ પણ પ્રાણી માટે શોક ન કરવો જોઈએ.