24 shlokas
- 1
पराशर उवाच
तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः
दिवि रूपं हरेर्यत्तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः
parāśara uvāca
tārāmayaṃ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ
divi rūpaṃ hareryattu tasya pucche sthito dhruvaḥ
- 2
एष भ्रमन्भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान्ग्रहान्
भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
eṣa bhramanbhrāmayati candrādityādikāngrahān
bhramantam anu taṃ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat
- 3
सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह
वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha
vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai
- 4
शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद्रूपं ज्योतिषां दिवि
नारायणो ऽयनं धाम्नां तस्याधारः स्वयं हृदि
śiśumārākṛti proktaṃ yadrūpaṃ jyotiṣāṃ divi
nārāyaṇo 'yanaṃ dhāmnāṃ tasyādhāraḥ svayaṃ hṛdi
- 5
उत्तानपादपुत्रस्तु तमाराध्य जगत्पतिम्
सताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः
uttānapādaputrastu tamārādhya jagatpatim
satārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ
- 6
आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः
ध्रुवस्य शिशुमारश्च ध्रुवे भानुर्व्यवस्थितः
ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ
dhruvasya śiśumāraśca dhruve bhānurvyavasthitaḥ
- 7
तदाधारं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम्
tadādhāraṃ jagaccedaṃ sadevāsuramānuṣam
- 8
येन विप्र विधानेन तन्ममैकमनाः शृणु
विवस्वान् अष्टभिर्मासैरादायापो रसान्विताः
वर्षत्यम्बु ततश्चान्नम् अन्नादप्यखिलं जगत्
yena vipra vidhānena tanmamaikamanāḥ śṛṇu
vivasvān aṣṭabhirmāsairādāyāpo rasānvitāḥ
varṣatyambu tataścānnam annādapyakhilaṃ jagat
- 9
विवस्वान् अंशुभिस्तीक्ष्णैरादाय जगतो जलम्
सोमे मुञ्चत्यथेन्दुश्च वायुनाडीमयैर्दिवि
नालैर्विक्षिपते ऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु
vivasvān aṃśubhistīkṣṇairādāya jagato jalam
some muñcatyathenduśca vāyunāḍīmayairdivi
nālairvikṣipate 'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu
- 10
न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि तान्यतः
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः
संस्कारं कालजनितं मैत्रेयासाद्य निर्मलाः
na bhraśyanti yatastebhyo jalānyabhrāṇi tānyataḥ
abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ
saṃskāraṃ kālajanitaṃ maitreyāsādya nirmalāḥ
- 11
सरित्समुद्रभौमास्तु तथापः प्राणिसंभवाः
चतुष्प्रकारा भगवानादत्ते सविता मुने
saritsamudrabhaumāstu tathāpaḥ prāṇisaṃbhavāḥ
catuṣprakārā bhagavānādatte savitā mune
- 12
आकाशगङ्गासलिलं तथादाय गभस्तिमान्
अनभ्रगतमेवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः
ākāśagaṅgāsalilaṃ tathādāya gabhastimān
anabhragatamevorvyāṃ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ
- 13
तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तम
न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत्स्मृतम्
tasya saṃsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottama
na yāti narakaṃ martyo divyaṃ snānaṃ hi tatsmṛtam
- 14
दृष्टसूर्यं हि यद्वारि पतत्यभ्रैर्विना दिवः
आकाशगङ्गासलिलं तद्गोभिः क्षिप्यते रवेः
dṛṣṭasūryaṃ hi yadvāri patatyabhrairvinā divaḥ
ākāśagaṅgāsalilaṃ tadgobhiḥ kṣipyate raveḥ
- 15
कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्वम्बु यद्दिवः
दृष्टार्कं पतितं ज्ञेयं तद्गाङ्गं दिग्गजोज्झितम्
kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣvambu yaddivaḥ
dṛṣṭārkaṃ patitaṃ jñeyaṃ tadgāṅgaṃ diggajojjhitam
- 16
युग्मर्क्षेषु तु यत्तोयं पतत्यर्कोज्झितं दिवः
तत्सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते
yugmarkṣeṣu tu yattoyaṃ patatyarkojjhitaṃ divaḥ
tatsūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate
- 17
उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापहरं द्विज
आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं महामुने
ubhayaṃ puṇyamatyarthaṃ nṛṇāṃ pāpaharaṃ dvija
ākāśagaṅgāsalilaṃ divyaṃ snānaṃ mahāmune
- 18
यत्तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत्प्राणिनां द्विज
पुष्णात्योषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत्
yattu meghaiḥ samutsṛṣṭaṃ vāri tatprāṇināṃ dvija
puṣṇātyoṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṃ hi tat
- 19
तेन वृद्धिं परां नीतः सलिलेनौषधीगणः
साधकः फलपाकान्तः प्रजानां द्विज जायते
tena vṛddhiṃ parāṃ nītaḥ salilenauṣadhīgaṇaḥ
sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṃ dvija jāyate
- 20
तेन यज्ञान्यथाप्रोक्तान्मानवाः शास्त्रचक्षुषः
कुर्वन्त्यहरहस्तैश्च देवान् आप्याययन्ति ते
tena yajñānyathāproktānmānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ
kurvantyaharahastaiśca devān āpyāyayanti te
- 21
एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः
सर्वे देवनिकायाश्च पशुभूतगणाश्च ये
evaṃ yajñāśca vedāśca varṇāśca dvijapūrvakāḥ
sarve devanikāyāśca paśubhūtagaṇāśca ye
- 22
वृष्ट्या धृतमिदं सर्वमन्नं निष्पाद्यते यया
सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम
vṛṣṭyā dhṛtamidaṃ sarvamannaṃ niṣpādyate yayā
sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattama
- 23
आधारभूतः सवितुर्ध्रुवो मुनिवरोत्तम
ध्रुवस्य शिशुमारो ऽसौ सो ऽपि नारायणाश्रयः
ādhārabhūtaḥ saviturdhruvo munivarottama
dhruvasya śiśumāro 'sau so 'pi nārāyaṇāśrayaḥ
- 24
हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्य संस्थितः
बिभर्ता सर्वभूतानामादिभूतः सनातनः
hṛdi nārāyaṇastasya śiśumārasya saṃsthitaḥ
bibhartā sarvabhūtānāmādibhūtaḥ sanātanaḥ

