97 shlokas
- 1
पराशर उवाच
क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः
संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः
parāśara uvāca
kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ
saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpastathā sthitaḥ
- 2
जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः
स एवं द्विगुणो ब्रह्मन्प्लक्षद्वीप उदाहृतः
jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ
sa evaṃ dviguṇo brahmanplakṣadvīpa udāhṛtaḥ
- 3
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै
ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस्तदनन्तरः
sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai
jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśirastadanantaraḥ
- 4
सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च
ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते
sukhodayastathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca
dhruvaśca saptamasteṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te
- 5
पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा
आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवमेव च
pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā
ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvameva ca
- 6
मर्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः
सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम
maryādākārakāsteṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ
saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama
- 7
गोमेदश्चैव चन्द्रश्च नारदो दुन्दुभिस्तथा
सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश्चैव सप्तमः
gomedaścaiva candraśca nārado dundubhistathā
somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaścaiva saptamaḥ
- 8
वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः
वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः
varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣveteṣu cānaghāḥ
vasanti devagandharvasahitāḥ satataṃ prajāḥ
- 9
तेषु पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः
नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्
teṣu puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ
nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat
- 10
तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः
नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः
teṣāṃ nadyaśca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ
nāmatastāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ
- 11
अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः
अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः
anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ
amṛtā sukṛtā caiva saptaitāstatra nimnagāḥ
- 12
एते शैलास्तथा नद्यः प्रधानाः कथितास्तव
क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र सन्ति सहस्रशः
ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते
ete śailāstathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitāstava
kṣudranadyastathā śailāstatra santi sahasraśaḥ
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te
- 13
अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज
न त्वेवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु
apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija
na tvevāsti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu
- 14
त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते
प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ्शाकद्वीपान्तिकेषु वै
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate
plakṣadvīpādiṣu brahmañśākadvīpāntikeṣu vai
- 15
पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः
धर्मः पञ्चस्वथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः
pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvantyanāmayāḥ
dharmaḥ pañcasvathaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ
- 16
वर्णाश्च तत्र चत्वारस्तान्निबोध वदामि ते
varṇāśca tatra catvārastānnibodha vadāmi te
- 17
आर्यकाः कुरराश्चैव विविंशा भाविनश्च ये
विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम
āryakāḥ kurarāścaiva viviṃśā bhāvinaśca ye
viprakṣatriyavaiśyāste śūdrāśca munisattama
- 18
जम्बूवृक्षप्रमाणस्तु तन्मध्ये सुमहांस्तरुः
प्लक्षस्तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम
jambūvṛkṣapramāṇastu tanmadhye sumahāṃstaruḥ
plakṣastannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottama
- 19
इज्यते तत्र भगवांस्तैर्वर्णैरार्यकादिभिः
सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः
ijyate tatra bhagavāṃstairvarṇairāryakādibhiḥ
somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ
- 20
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः
तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा
plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ
tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā
- 21
इत्येष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः
संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय
ityeṣa tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ
saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me niśāmaya
- 22
शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस्तत्सुताञ्छृणु
येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै
śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃstatsutāñchṛṇu
yeṣāṃ tu nāmasaṃjñāni sapta varṣāṇi tāni vai
- 23
श्वेतो ऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा
वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च महामुने
śveto 'tha haritaścaiva jīmūto rohitastathā
vaidyuto mānasaścaiva suprabhaśca mahāmune
- 24
शाल्मलेन समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः
विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः
śālmalena samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ
vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ
- 25
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः
वर्षाभिव्यञ्जकास्ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ
varṣābhivyañjakāste tu tathā saptaiva nimnagāḥ
- 26
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः
द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः
kumudaśconnataścaiva tṛtīyaśca balāhakaḥ
droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ
- 27
कङ्कस्तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस्तथा
ककुद्मान्पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु
kaṅkastu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamastathā
kakudmānparvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu
- 28
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी
निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः
yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtāstāḥ pāpaśāntidāḥ
- 29
श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा
वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम्
सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै
śvetaṃ ca haritaṃ caiva jīmūtaṃ rohitaṃ tathā
vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ cātiśobhanam
saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai
- 30
शाल्मले ये तु वर्णाश्च वसन्त्येते महामुने
कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक्पृथक्
śālmale ye tu varṇāśca vasantyete mahāmune
kapilāścāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāścaiva pṛthakpṛthak

