36 shlokas
- 1
पराशर उवाच
इत्युक्ते मौनिनं भूयश्चिन्तयानं महीपतिम्
प्रत्युवाचाथ विप्रो ऽसावद्वैतान्तर्गतां कथाम्
parāśara uvāca
ityukte mauninaṃ bhūyaścintayānaṃ mahīpatim
pratyuvācātha vipro 'sāvadvaitāntargatāṃ kathām
- 2
ब्राह्मण उवाच
श्रूयतां नृपशार्दूल यद्गीतम् ऋभुणा पुरा
अवबोधं जनयता निदाघस्य द्विजन्मनः
brāhmaṇa uvāca
śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yadgītam ṛbhuṇā purā
avabodhaṃ janayatā nidāghasya dvijanmanaḥ
- 3
ऋभुर्नामाभवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
विज्ञाततत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते
ṛbhurnāmābhavatputro brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
vijñātatattvasadbhāvo nisargādeva bhūpate
- 4
तस्य शिष्यो निदाघो ऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा
प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा
tasya śiṣyo nidāgho 'bhūtpulastyatanayaḥ purā
prādādaśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā
- 5
अवाप्तज्ञानतत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासनाम्
स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर
avāptajñānatattvasya na tasyādvaitavāsanām
sa ṛbhustarkayāmāsa nidāghasya nareśvara
- 6
देविकायास्तटे वीरनगरं नाम वै पुरम्
समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम्
devikāyāstaṭe vīranagaraṃ nāma vai puram
samṛddhamatiramyaṃ ca pulastyena niveśitam
- 7
रम्योपवनपर्यन्ते स तस्मिन्पार्थिवोत्तम
निदाघो नाम योगज्ञ ऋभुशिष्यो ऽवसत्पुरा
ramyopavanaparyante sa tasminpārthivottama
nidāgho nāma yogajña ṛbhuśiṣyo 'vasatpurā
- 8
दिव्ये वर्षसहस्रे तु समतीते ऽस्य तत्पुरम्
जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम्
divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tatpuram
jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāghamavalokitum
- 9
स तस्य वैश्वदेवान्ते द्वारालोकनगोचरे
स्थितस्तेन गृहीतार्घो निजवेश्मप्रवेशितः
sa tasya vaiśvadevānte dvārālokanagocare
sthitastena gṛhītārgho nijaveśmapraveśitaḥ
- 10
प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम्
उवाच स द्विजश्रेष्ठो भुज्यतामिति सादरम्
prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham
uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatāmiti sādaram
- 11
ऋभुरुवाच
भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदन्नं भवतो गृहे
तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम
ṛbhuruvāca
bho vipravarya bhoktavyaṃ yadannaṃ bhavato gṛhe
tatkathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama
- 12
निदाघ उवाच
सक्तुयावकवाट्यानाम् अपूपानां च मे गृहे
यद्रोचते द्विजश्रेष्ठ तत्त्वं भुङ्क्ष्व यथेच्छया
nidāgha uvāca
saktuyāvakavāṭyānām apūpānāṃ ca me gṛhe
yadrocate dvijaśreṣṭha tattvaṃ bhuṅkṣva yathecchayā
- 13
ऋभुरुवाच
कदन्नानि द्विजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे
संयावपायसादीनि द्रप्सफाणितवन्ति च
ṛbhuruvāca
kadannāni dvijaitāni miṣṭamannaṃ prayaccha me
saṃyāvapāyasādīni drapsaphāṇitavanti ca
- 14
निदाघ उवाच
हे हे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदतिशोभनम्
भक्ष्योपसाधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय
nidāgha uvāca
he he śālini madgehe yatkiṃcidatiśobhanam
bhakṣyopasādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya
- 15
ब्राह्मण उवाच
इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य यत्
प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात्
brāhmaṇa uvāca
ityuktā tena sā patnī miṣṭamannaṃ dvijasya yat
prasādhitavatī tadvai bharturvacanagauravāt
- 16
तं भुक्तवन्तमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम्
निदाघः प्राह भूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः
taṃ bhuktavantamicchāto miṣṭamannaṃ mahāmunim
nidāghaḥ prāha bhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ
- 17
निदाघ उवाच
अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिरेव च
अपि ते मानसं स्वस्थम् आहारेण कृतं द्विज
nidāgha uvāca
api te paramā tṛptirutpannā tuṣṭireva ca
api te mānasaṃ svastham āhāreṇa kṛtaṃ dvija
- 18
क्वनिवासो भवान्विप्र क्व च गन्तुं समुद्यतः
आगम्यते च भवता यतस्तच्च द्विजोच्यताम्
kvanivāso bhavānvipra kva ca gantuṃ samudyataḥ
āgamyate ca bhavatā yatastacca dvijocyatām
- 19
ऋभुरुवाच
क्षुद्यस्य तस्य भुक्ते ऽन्ने तृप्तिर्ब्राह्मण जायते
न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मान्मां परिपृच्छसि
ṛbhuruvāca
kṣudyasya tasya bhukte 'nne tṛptirbrāhmaṇa jāyate
na me kṣudabhavattṛptiṃ kasmānmāṃ paripṛcchasi
- 20
वह्निना पार्थिवे धातौ क्षपिते क्षुत्समुद्भवः
भवत्यम्भसि च क्षीणे नृणां तृडपि जायते
vahninā pārthive dhātau kṣapite kṣutsamudbhavaḥ
bhavatyambhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛḍapi jāyate
- 21
क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज
ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा
kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija
tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāttṛptirastyeva me sadā
- 22
मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज
चेतसो यस्य तत्पृच्छ पुमानेभिर्न युज्यते
manasaḥ svasthatā tuṣṭiścittadharmāvimau dvija
cetaso yasya tatpṛccha pumānebhirna yujyate
- 23
क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गन्तासि च यत्त्वया
कुतश्चागम्यते तत्र त्रितये ऽपि निबोध मे
kva nivāsastavetyuktaṃ kva gantāsi ca yattvayā
kutaścāgamyate tatra tritaye 'pi nibodha me
- 24
पुमान्सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः
कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत्कथम्
pumānsarvagato vyāpī ākāśavadayaṃ yataḥ
kutaḥ kutra kva gantāsītyetadapyarthavatkatham
- 25
सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः
त्वं चान्ये च न च त्वं च नान्ये नैवाहम् अप्यहम्
so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ
tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ ca nānye naivāham apyaham
- 26
मृष्टं न मृष्टमित्येषा जिज्ञासा मे कृता तव
किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तम
mṛṣṭaṃ na mṛṣṭamityeṣā jijñāsā me kṛtā tava
kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattama
- 27
किमस्वाद्वथ वा मृष्टं भुञ्जतो ऽन्नं द्विजोत्तम
मृष्टमेव यदामृष्टं तदेवोद्वेगकारणम्
kimasvādvatha vā mṛṣṭaṃ bhuñjato 'nnaṃ dvijottama
mṛṣṭameva yadāmṛṣṭaṃ tadevodvegakāraṇam
- 28
अमृष्टं जायते मृष्टं मृष्टादुद्विजते जनः
आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारकम्
amṛṣṭaṃ jāyate mṛṣṭaṃ mṛṣṭādudvijate janaḥ
ādimadhyāvasāneṣu kimannaṃ rucikārakam
- 29
मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदा लिप्तं स्थिरं भवेत्
पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः
mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvanmṛdā liptaṃ sthiraṃ bhavet
pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ
- 30
यवगोधूममुद्गादि घृतं तैलं पयो दधि
गुडं फलादीनि तथा पार्थिवाः परमाणवः
yavagodhūmamudgādi ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi
guḍaṃ phalādīni tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ

