26 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
यदेतद्भगवानाह गणः सप्तविधो रवेः
मण्डले हिमतापादेः कारणं तन्मया श्रुतम्
maitreya uvāca
yadetadbhagavānāha gaṇaḥ saptavidho raveḥ
maṇḍale himatāpādeḥ kāraṇaṃ tanmayā śrutam
- 2
व्यापाराश्चापि कथिता गन्धर्वोरगरक्षसाम्
ऋषीणां वालखिल्यानां तथैवाप्सरसां गुरो
vyāpārāścāpi kathitā gandharvoragarakṣasām
ṛṣīṇāṃ vālakhilyānāṃ tathaivāpsarasāṃ guro
- 3
यक्षाणां च रथे भानोर्विष्णुशक्तिधृतात्मनाम्
किं त्वादित्यस्य यत्कर्म तन्नात्रोक्तं त्वया मुने
yakṣāṇāṃ ca rathe bhānorviṣṇuśaktidhṛtātmanām
kiṃ tvādityasya yatkarma tannātroktaṃ tvayā mune
- 4
यदि सप्तगणो वारि हिममुष्णं च वर्षति
तत्किम् अत्र रवेर्येन वृष्टिः सूर्यादितीर्यते
yadi saptagaṇo vāri himamuṣṇaṃ ca varṣati
tatkim atra raveryena vṛṣṭiḥ sūryāditīryate
- 5
विवस्वानुदितो मध्ये यात्यस्तमिति किं जनः
ब्रवीत्येतत्समं कर्म यदि सप्तगणस्य तत्
vivasvānudito madhye yātyastamiti kiṃ janaḥ
bravītyetatsamaṃ karma yadi saptagaṇasya tat
- 6
पराशर उवाच
मैत्रेय श्रूयताम् एतद्यद्भवान्परिपृच्छति
यथा सप्तगणे ऽप्येकः प्राधान्येनाधिको रविः
parāśara uvāca
maitreya śrūyatām etadyadbhavānparipṛcchati
yathā saptagaṇe 'pyekaḥ prādhānyenādhiko raviḥ
- 7
या तु शक्तिः परा विष्णोरृग्यजुःसामसंज्ञिता
सैषा त्रयी तपत्यंहो जगतश्च हिनस्ति यत्
yā tu śaktiḥ parā viṣṇorṛgyajuḥsāmasaṃjñitā
saiṣā trayī tapatyaṃho jagataśca hinasti yat
- 8
सैष विष्णुः स्थितः स्थित्यां जगतः पालनोद्यतः
ऋग्यजुःसामभूतो ऽन्तः सवितुर्द्विज तिष्ठति
saiṣa viṣṇuḥ sthitaḥ sthityāṃ jagataḥ pālanodyataḥ
ṛgyajuḥsāmabhūto 'ntaḥ saviturdvija tiṣṭhati
- 9
मासि मासि रविर्यो यस्तत्र तत्र हि सा परा
त्रयीमयी विष्णुशक्तिरवस्थानं करोति वै
māsi māsi raviryo yastatra tatra hi sā parā
trayīmayī viṣṇuśaktiravasthānaṃ karoti vai
- 10
ऋचस्तपन्ति पूर्वाह्णे मध्याह्ने च यजूंष्यथ
बृहद्रथन्तरादीनि सामान्यह्नः क्षये रवौ
ṛcastapanti pūrvāhṇe madhyāhne ca yajūṃṣyatha
bṛhadrathantarādīni sāmānyahnaḥ kṣaye ravau
- 11
अंश एषा त्रयी विष्णोरृग्यजुःसामसंज्ञिता
विष्णुशक्तिरवस्थानं सदादित्ये करोति सा
aṃśa eṣā trayī viṣṇorṛgyajuḥsāmasaṃjñitā
viṣṇuśaktiravasthānaṃ sadāditye karoti sā
- 12
न केवलं रवेः शक्तिर्वैष्णवी सा त्रयीमयी
ब्रह्माथ पुरुषो रुद्रस्त्रयम् एतत्त्रयीमयम्
na kevalaṃ raveḥ śaktirvaiṣṇavī sā trayīmayī
brahmātha puruṣo rudrastrayam etattrayīmayam
- 13
सर्गादौ ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर्यजुर्मयः
रुद्रः साममयो ऽन्ताय तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः
sargādau ṛṅmayo brahmā sthitau viṣṇuryajurmayaḥ
rudraḥ sāmamayo 'ntāya tasmāttasyāśucirdhvaniḥ
- 14
एवं सा सात्त्विकी शक्तिर्वैष्णवी या त्रयीमयी
आत्मसप्तगणस्थं तं भास्वन्तमधितिष्ठति
evaṃ sā sāttvikī śaktirvaiṣṇavī yā trayīmayī
ātmasaptagaṇasthaṃ taṃ bhāsvantamadhitiṣṭhati
- 15
तया चाधिष्ठितः सो ऽपि जाज्वलीति स्वरश्मिभिः
तमः समस्तजगतां नाशं नयति चाखिलम्
tayā cādhiṣṭhitaḥ so 'pi jājvalīti svaraśmibhiḥ
tamaḥ samastajagatāṃ nāśaṃ nayati cākhilam
- 16
स्तुवन्ति तं वै मुनयो गन्धर्वैर्गीयते पुरः
नृत्यन्त्यप्सरसो यान्ति तस्य चानु निशाचराः
stuvanti taṃ vai munayo gandharvairgīyate puraḥ
nṛtyantyapsaraso yānti tasya cānu niśācarāḥ
- 17
वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते ऽभीषुसंग्रहः
वालखिल्यास्तथैवैनं परिवार्य समासते
vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate 'bhīṣusaṃgrahaḥ
vālakhilyāstathaivainaṃ parivārya samāsate
- 18
नोदेता नास्तमेता च कदाचिच्छक्तिरूपधृक्
विष्णुर्विष्णोः पृथक्तस्य गणः सप्तविधो ऽप्ययम्
nodetā nāstametā ca kadācicchaktirūpadhṛk
viṣṇurviṣṇoḥ pṛthaktasya gaṇaḥ saptavidho 'pyayam
- 19
स्तम्भस्थदर्पणस्यैति यो ऽयम् आसन्नतां नरः
छायादर्शनसंयोगं स सम्प्राप्नोत्यथात्मनः
stambhasthadarpaṇasyaiti yo 'yam āsannatāṃ naraḥ
chāyādarśanasaṃyogaṃ sa samprāpnotyathātmanaḥ
- 20
एवं सा वैष्णवी शक्तिर्नैवापैति ततो द्विज
मासानुमासं भास्वन्तम् अध्यास्ते तत्र संस्थितम्
evaṃ sā vaiṣṇavī śaktirnaivāpaiti tato dvija
māsānumāsaṃ bhāsvantam adhyāste tatra saṃsthitam
- 21
पितृदेवमनुष्यादीन्स सदाप्याययन्प्रभुः
परिवर्तत्यहोरात्रकारणं सविता द्विज
pitṛdevamanuṣyādīnsa sadāpyāyayanprabhuḥ
parivartatyahorātrakāraṇaṃ savitā dvija
- 22
सूर्यरश्मिः सुषुम्णो यस्तर्पितस्तेन चन्द्रमाः
कृष्णपक्षे ऽमरैः शश्वत्पीयते वै सुधामयः
sūryaraśmiḥ suṣumṇo yastarpitastena candramāḥ
kṛṣṇapakṣe 'maraiḥ śaśvatpīyate vai sudhāmayaḥ
- 23
पीतं तं द्विकलं सोमं कृष्णपक्षक्षये द्विज
पिबन्ति पितरस्तेषां भास्करात्तर्पणं तथा
pītaṃ taṃ dvikalaṃ somaṃ kṛṣṇapakṣakṣaye dvija
pibanti pitarasteṣāṃ bhāskarāttarpaṇaṃ tathā
- 24
आदत्ते रश्मिभिर्यं तु क्षितिसंस्थं रसं रविः
तमुत्सृजति भूतानां पुष्ट्यर्थं सस्यवृद्धये
ādatte raśmibhiryaṃ tu kṣitisaṃsthaṃ rasaṃ raviḥ
tamutsṛjati bhūtānāṃ puṣṭyarthaṃ sasyavṛddhaye
- 25
तेन प्रीणात्यशेषाणि भूतानि भगवान्रविः
पितृदेवमनुष्यादीन् एवम् आप्याययत्यसौ
tena prīṇātyaśeṣāṇi bhūtāni bhagavānraviḥ
pitṛdevamanuṣyādīn evam āpyāyayatyasau
- 26
पक्षतृप्तिं तु देवानां पितॄणां चैव मासिकीम्
शश्वत्तृप्तिं च मर्त्यानां मैत्रेयार्कः प्रयच्छति
pakṣatṛptiṃ tu devānāṃ pitṝṇāṃ caiva māsikīm
śaśvattṛptiṃ ca martyānāṃ maitreyārkaḥ prayacchati

