47 shlokas
- 1
पराशर उवाच
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ
parāśara uvāca
rathastricakraḥ somasya kundābhāstasya vājinaḥ
vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caratyasau
- 2
वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना
ह्रासवृद्धिक्रमस्तस्य रश्मीनां सवितुर्यथा
vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa veginā
hrāsavṛddhikramastasya raśmīnāṃ savituryathā
- 3
अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते
कल्पमेकं मुनिश्रेष्ठ वारिगर्भसमुद्भवाः
arkasyeva hi tasyāśvāḥ sakṛdyuktā vahanti te
kalpamekaṃ muniśreṣṭha vārigarbhasamudbhavāḥ
- 4
क्षीणं पीतं सुरैः सोममाप्याययति दीप्तिमान्
मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः
kṣīṇaṃ pītaṃ suraiḥ somamāpyāyayati dīptimān
maitreyaikakalaṃ santaṃ raśminaikena bhāskaraḥ
- 5
क्रमेण येन पीतो ऽसौ देवैस्तेन निशाकरम्
आप्याययत्यनुदिनं भास्करो वारितस्करः
krameṇa yena pīto 'sau devaistena niśākaram
āpyāyayatyanudinaṃ bhāskaro vāritaskaraḥ
- 6
संभृतं चार्धमासेन तत्सोमस्थं सुधामृतम्
पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतो ऽमराः
saṃbhṛtaṃ cārdhamāsena tatsomasthaṃ sudhāmṛtam
pibanti devā maitreya sudhāhārā yato 'marāḥ
- 7
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च
त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम्
trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca
trayastriṃśattathā devāḥ pibanti kṣaṇadākaram
- 8
कलाद्वयावशिष्टस्तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम्
अमाख्यरश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता
kalādvayāvaśiṣṭastu praviṣṭaḥ sūryamaṇḍalam
amākhyaraśmau vasati amāvāsyā tataḥ smṛtā
- 9
अप्सु तस्मिन्न् अहोरात्रे पूर्वं विशति चन्द्रमाः
ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्यर्कं ततः क्रमात्
apsu tasminn ahorātre pūrvaṃ viśati candramāḥ
tato vīrutsu vasati prayātyarkaṃ tataḥ kramāt
- 10
छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे
पत्रं वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति
chinatti vīrudho yastu vīrutsaṃsthe niśākare
patraṃ vā pātayatyekaṃ brahmahatyāṃ sa vindati
- 11
शेषे पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके
अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
śeṣe pañcadaśe bhāge kiṃcicchiṣṭe kalātmake
aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ paryupāsate
- 12
पिबन्ति द्विकलं सोमं शिष्टा तस्य कला तु या
सुधामृतमयी पुण्या ताम् इन्दोः पितरो मुने
pibanti dvikalaṃ somaṃ śiṣṭā tasya kalā tu yā
sudhāmṛtamayī puṇyā tām indoḥ pitaro mune
- 13
निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम्
मासतृप्तिम् अवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः
सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा
niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ sudhāmṛtam
māsatṛptim avāpyāgryāṃ pitaraḥ santi nirvṛtāḥ
saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā
- 14
एवं देवान्सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन्
वीरुधश्चामृतमयैः शीतैरप्परमाणुभिः
evaṃ devānsite pakṣe kṛṣṇapakṣe tathā pitṝn
vīrudhaścāmṛtamayaiḥ śītairapparamāṇubhiḥ
- 15
वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान्
आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु
vīrudhauṣadhiniṣpattyā manuṣyapaśukīṭakān
āpyāyayati śītāṃśuḥ prākāśyāhlādanena tu
- 16
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च
पिशङ्गैस्तुरगैर्युक्तः सो ऽष्टाभिर्वायुवेगिभिः
vāyvagnidravyasambhūto rathaścandrasutasya ca
piśaṅgaisturagairyuktaḥ so 'ṣṭābhirvāyuvegibhiḥ
- 17
सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर्हयैः
सोपासङ्गपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान्
savarūthaḥ sānukarṣo yukto bhūsaṃbhavairhayaiḥ
sopāsaṅgapatākastu śukrasyāpi ratho mahān
- 18
अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथो महान्
पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसंभवैः
aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmānbhaumasyāpi ratho mahān
padmarāgāruṇairaśvaiḥ saṃyukto vahnisaṃbhavaiḥ
- 19
अष्टाभिः पाण्डरैर्युक्तैर्वाजिभिः काञ्चने रथे
तस्मिंस्तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः
aṣṭābhiḥ pāṇḍarairyuktairvājibhiḥ kāñcane rathe
tasmiṃstiṣṭhati varṣaṃ vai rāśau rāśau bṛhaspatiḥ
- 20
आकाशसंभवैरश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम्
समारुह्य शनैर्याति मन्दगामी शनैश्चरः
ākāśasaṃbhavairaśvaiḥ śabalaiḥ syandanaṃ yutam
samāruhya śanairyāti mandagāmī śanaiścaraḥ
- 21
स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम्
सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय वहन्त्यविरतं सदा
svarbhānosturagā hyaṣṭau bhṛṅgābhā dhūsaraṃ ratham
sakṛdyuktāstu maitreya vahantyavirataṃ sadā
- 22
आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु
आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु
ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu
- 23
तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः
पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः
tathā keturathasyāśvā aṣṭau te vātaraṃhasaḥ
palāladhūmavarṇābhā lākṣārasanibhāruṇāḥ
- 24
एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव
सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः
ete mayā grahāṇāṃ vai tavākhyātā rathā nava
sarve dhruve mahābhāga prabaddhā vāyuraśmibhiḥ
- 25
ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्यशेषतः
भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः
graharkṣatārādhiṣṇyāni dhruve baddhānyaśeṣataḥ
bhramantyucitacāreṇa maitreyānilaraśmibhiḥ
- 26
यावन्त्यश्चैव तारास्तास्तावन्तो वातरश्मयः
सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्
yāvantyaścaiva tārāstāstāvanto vātaraśmayaḥ
sarve dhruve nibaddhāste bhramanto bhrāmayanti tam
- 27
तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै
तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः
tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti vai
tathā bhramanti jyotīṃṣi vātaviddhāni sarvaśaḥ
- 28
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु
यस्माज्ज्योतींषि वहति प्रवहस्तेन स स्मृतः
alātacakravadyānti vātacakreritāni tu
yasmājjyotīṃṣi vahati pravahastena sa smṛtaḥ
- 29
शिशुमारस्तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति
संनिवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम
śiśumārastu yaḥ proktaḥ sa dhruvo yatra tiṣṭhati
saṃniveśaṃ ca tasyāpi śṛṇuṣva munisattama
- 30
यद् अह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तं निशि मुच्यते
यावन्त्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि
तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवत्यभ्यधिकानि च
yad ahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā taṃ niśi mucyate
yāvantyaścaiva tārāstāḥ śiśumārāśritā divi
tāvantyeva tu varṣāṇi jīvatyabhyadhikāni ca

