100 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
भगवन्सम्यगाख्यातं यत्पृष्टो ऽसि मयाखिलम्
भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिः
maitreya uvāca
bhagavansamyagākhyātaṃ yatpṛṣṭo 'si mayākhilam
bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitiḥ
- 2
विष्ण्वाधारं यथा चैतत्त्रैलोक्यं समवस्थितम्
परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः
viṣṇvādhāraṃ yathā caitattrailokyaṃ samavasthitam
paramārthaśca me prokto yathā jñānaṃ pradhānataḥ
- 3
यत्तु तद्भगवानाह भरतस्य महीपतेः
कथयिष्यामि चरितं तन्ममाख्यातुमर्हसि
yattu tadbhagavānāha bharatasya mahīpateḥ
kathayiṣyāmi caritaṃ tanmamākhyātumarhasi
- 4
भरतः स महीपालः सालग्रामे ऽवसत्किल
योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे मनः सदा
bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasatkila
yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve manaḥ sadā
- 5
पुण्यदेशप्रभावेन ध्यायतश्च सदा हरिम्
कथं तु नाभवन्मुक्तिर्यदाभूत्स द्विजः पुनः
puṇyadeśaprabhāvena dhyāyataśca sadā harim
kathaṃ tu nābhavanmuktiryadābhūtsa dvijaḥ punaḥ
- 6
विप्रत्वे च कृतं तेन यद्भूयः सुमहात्मना
पूर्वकर्मस्वभावेन तन्ममाख्यातुमर्हसि
vipratve ca kṛtaṃ tena yadbhūyaḥ sumahātmanā
pūrvakarmasvabhāvena tanmamākhyātumarhasi
- 7
पराशर उवाच
सालग्रामे महाभागो भगवन्न्यस्तमानसः
उवास सुचिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः
parāśara uvāca
sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ
uvāsa suciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ
- 8
अहिंसादिष्वशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः
अवाप परमां काष्ठां मनसश्चापि संयमे
ahiṃsādiṣvaśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ
avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaścāpi saṃyame
- 9
यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव
कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्याह राजा स केवलम्
yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava
kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśetyāha rājā sa kevalam
- 10
नान्यज्जगाद मैत्रेय किंचित्स्वप्नान्तरेष्वपि
एतत्पदं तदर्थं च विना नान्यदचिन्तयत्
nānyajjagāda maitreya kiṃcitsvapnāntareṣvapi
etatpadaṃ tadarthaṃ ca vinā nānyadacintayat
- 11
समित्पुष्पकुशादानं चक्रे देवक्रियाकृते
नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः
samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte
nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ
- 12
जगाम सो ऽभिषेकार्थम् एकदा तु महानदीम्
सस्नौ तत्र तदा चक्रे स्नानस्यानन्तरक्रियाः
jagāma so 'bhiṣekārtham ekadā tu mahānadīm
sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ
- 13
अथाजगाम तत्तीर्थं जलं पातुं पिपासिता
आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नेकैव हरिणी वनात्
athājagāma tattīrthaṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā
āsannaprasavā brahmannekaiva hariṇī vanāt
- 14
ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया
सिंहस्य नादः सुमहान्सर्वप्राणिभयंकरः
tataḥ samabhavattatra pītaprāye jale tayā
siṃhasya nādaḥ sumahānsarvaprāṇibhayaṃkaraḥ
- 15
ततः सा सहसा त्रासादाप्लुता निम्नगातटम्
अत्युच्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः
tataḥ sā sahasā trāsādāplutā nimnagātaṭam
atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ
- 16
तमूह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम्
जग्राह स नृपो गर्भात्पतितं मृगपोतकम्
tamūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam
jagrāha sa nṛpo garbhātpatitaṃ mṛgapotakam
- 17
गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रमणेन च
मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च
garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākramaṇena ca
maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca
- 18
हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः
मृगपोतं समादाय पुनराश्रमम् आगतः
hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ
mṛgapotaṃ samādāya punarāśramam āgataḥ
- 19
चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः
पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने
cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ
poṣaṇaṃ puṣyamāṇaśca sa tena vavṛdhe mune
- 20
चचाराश्रमपर्यन्ते तृणानि गहनेषु सः
दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः
cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ
dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsādabhyāyayau punaḥ
- 21
प्रातर्गत्वातिदूरं च सायमायात्तदाश्रमम्
पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजाजिरे
prātargatvātidūraṃ ca sāyamāyāttadāśramam
punaśca bharatasyābhūdāśramasyoṭajājire
- 22
तस्य तस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि
आसीच्चेतः समासक्तं न ययावन्यतो द्विज
tasya tasminmṛge dūrasamīpaparivartini
āsīccetaḥ samāsaktaṃ na yayāvanyato dvija
- 23
विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः
ममत्वं स चकारोच्चैस्तस्मिन्हरिणबालके
vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ
mamatvaṃ sa cakāroccaistasminhariṇabālake
- 24
किं वृकैर्भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः
चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीदिति मानसम्
kiṃ vṛkairbhakṣito vyāghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ
cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīditi mānasam
- 25
एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा
eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā
- 26
प्रीतये मम यातो ऽसौ क्व ममैणकबालकः
विषाणाग्रेण मद्बाहुकण्डूयनपरो हि सः
क्षेमेणाभ्यागतो ऽरण्यादपि मां सुखयिष्यति
prītaye mama yāto 'sau kva mamaiṇakabālakaḥ
viṣāṇāgreṇa madbāhukaṇḍūyanaparo hi saḥ
kṣemeṇābhyāgato 'raṇyādapi māṃ sukhayiṣyati
- 27
एते लूनशिखास्तस्य दशनैरचिरोद्गतैः
कुशकाशा विराजन्ते बटवः सामगा इव
ete lūnaśikhāstasya daśanairacirodgataiḥ
kuśakāśā virājante baṭavaḥ sāmagā iva
- 28
इत्थं चिरगते तस्मिन्स चक्रे मानसं मुनिः
प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे
itthaṃ ciragate tasminsa cakre mānasaṃ muniḥ
prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavanmṛge
- 29
समाधिभङ्गस्तस्यासीत्तन्मयत्वादृतात्मनः
संत्यक्तराज्यभोगर्द्धिस्वजनस्यापि भूपतेः
samādhibhaṅgastasyāsīttanmayatvādṛtātmanaḥ
saṃtyaktarājyabhogarddhisvajanasyāpi bhūpateḥ
- 30
चपले चपलं तस्मिन्दूरगं दूरगामिनि
मृगपोते ऽभवच्चित्तं स्थैर्यवत्तस्य भूपतेः
capale capalaṃ tasmindūragaṃ dūragāmini
mṛgapote 'bhavaccittaṃ sthairyavattasya bhūpateḥ

