122 shlokas
- 1
पराशर उवाच
व्याख्यातमेतद्ब्रह्माण्डसंस्थानं तव सुव्रत
ततः प्रमाणसंस्थाने सूर्यादीनां शृणुष्व मे
parāśara uvāca
vyākhyātametadbrahmāṇḍasaṃsthānaṃ tava suvrata
tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣva me
- 2
योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
ईषादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम
yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava
īṣādaṇḍastathaivāsya dviguṇo munisattama
- 3
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि वै
योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
sārdhakoṭistathā sapta niyutānyadhikāni vai
yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam
- 4
त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्य् अक्षयात्मके
संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्
trinābhimati pañcāre ṣaṇṇeminy akṣayātmake
saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam
- 5
चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते
catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ
pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate
- 6
अक्षप्रमाणम् उभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः
ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धं च ध्रुवाधारो रथस्य वै
द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले
akṣapramāṇam ubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ
hrasvo 'kṣastadyugārdhaṃ ca dhruvādhāro rathasya vai
dvitīye 'kṣe tu taccakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale
- 7
हयाश्च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु
गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुबेव च
अनुष्टुप्पङ्क्तिरित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो रवेः
hayāśca sapta chandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
gāyatrī ca bṛhatyuṣṇigjagatī triṣṭubeva ca
anuṣṭuppaṅktirityuktāśchandāṃsi harayo raveḥ
- 8
मानसोत्तरशैले तु पूर्वतो वासवी पुरी
दक्षिणेन यमस्यान्या प्रतीच्यां वरुणस्य च
उत्तरेण च सोमस्य तासां नामानि मे शृणु
mānasottaraśaile tu pūrvato vāsavī purī
dakṣiṇena yamasyānyā pratīcyāṃ varuṇasya ca
uttareṇa ca somasya tāsāṃ nāmāni me śṛṇu
- 9
वस्वोकसारा शक्रस्य याम्या संयमनी तथा
पुरी सुखा जलेशस्य सोमस्य च विभावरी
vasvokasārā śakrasya yāmyā saṃyamanī tathā
purī sukhā jaleśasya somasya ca vibhāvarī
- 10
काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति
मैत्रेय भगवान्भानुर्ज्योतिषां चक्रसंयुतः
kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣuriva sarpati
maitreya bhagavānbhānurjyotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ
- 11
अहोरात्रव्यवस्थानकारणं भगवान्रविः
देवयानः परः पन्था योगिनां क्लेशसंक्षये
ahorātravyavasthānakāraṇaṃ bhagavānraviḥ
devayānaḥ paraḥ panthā yogināṃ kleśasaṃkṣaye
- 12
दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः
सर्वद्वीपेषु मैत्रेय निशार्धस्य च संमुखः
divasasya ravirmadhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ
sarvadvīpeṣu maitreya niśārdhasya ca saṃmukhaḥ
- 13
उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे
दिशास्वशेषासु तथा मैत्रेय विदिशासु च
udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe
diśāsvaśeṣāsu tathā maitreya vidiśāsu ca
- 14
यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः
तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः
yairyatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ
tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ
- 15
नैवास्तमनम् अर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः
naivāstamanam arkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ
udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ
- 16
शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम्
विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा
śakrādīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam
vikarṇau dvau vikarṇasthastrīnkoṇāndve pure tathā
- 17
उदितो वर्धमानाभिर् आ मध्याह्नात्तपन्रविः
ततः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं नियच्छति
udito vardhamānābhir ā madhyāhnāttapanraviḥ
tataḥ paraṃ hrasantībhirgobhirastaṃ niyacchati
- 18
उदयास्तमनाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ
यावत्पुरस्तात्तपति तावत्पृष्ठे च पार्श्वयोः
udayāstamanābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau
yāvatpurastāttapati tāvatpṛṣṭhe ca pārśvayoḥ
- 19
ऋते ऽमरगिरेर्मेरोरुपरि ब्रह्मणः सभाम्
ये ये मरीचयो ऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम्
ते ते निरस्तास्तद्भासा प्रतीपमुपयान्ति वै
ṛte 'maragirermerorupari brahmaṇaḥ sabhām
ye ye marīcayo 'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām
te te nirastāstadbhāsā pratīpamupayānti vai
- 20
तस्माद्दिश्युत्तरस्यां वै दिवारात्रिः सदैव हि
सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतो यतः
tasmāddiśyuttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi
sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarato yataḥ
- 21
प्रभा विवस्वतो रात्रावस्तं गच्छति भास्करे
विशत्यग्निम् अतो रात्रौ वह्निर्दूरात्प्रकाशते
prabhā vivasvato rātrāvastaṃ gacchati bhāskare
viśatyagnim ato rātrau vahnirdūrātprakāśate
- 22
वह्निपादस्तथा भानुं दिनेष्वाविशति द्विज
अतीव वह्निसंयोगादतः सूर्यः प्रकाशते
vahnipādastathā bhānuṃ dineṣvāviśati dvija
atīva vahnisaṃyogādataḥ sūryaḥ prakāśate
- 23
तेजसी भास्कराग्नेये प्रकाशोष्णस्वरूपिणी
परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते दिवानिशम्
tejasī bhāskarāgneye prakāśoṣṇasvarūpiṇī
parasparānupraveśād āpyāyete divāniśam
- 24
दक्षिणोत्तरभूम्यर्धे समुत्तिष्ठति भास्करे
अहोरात्रं विशत्यम्भस्तमःप्राकाश्यशीलवत्
dakṣiṇottarabhūmyardhe samuttiṣṭhati bhāskare
ahorātraṃ viśatyambhastamaḥprākāśyaśīlavat
- 25
आताम्रा हि भवन्त्यापो दिवानक्तप्रवेशनात्
दिनं विशति चैवाम्भो भास्करे ऽस्तमुपागते
तस्माच्छुक्लीभवन्त्यापो नक्तम् अह्नः प्रवेशनात्
ātāmrā hi bhavantyāpo divānaktapraveśanāt
dinaṃ viśati caivāmbho bhāskare 'stamupāgate
tasmācchuklībhavantyāpo naktam ahnaḥ praveśanāt
- 26
एवं पुष्करमध्ये तु यदा याति दिवाकरः
त्रिंशद्भागं तु मेदिन्यास्तदा मौहूर्तिकी गतिः
evaṃ puṣkaramadhye tu yadā yāti divākaraḥ
triṃśadbhāgaṃ tu medinyāstadā mauhūrtikī gatiḥ
- 27
कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष दिवाकरः
करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन्मेदिनीं द्विज
kulālacakraparyanto bhramanneṣa divākaraḥ
karotyahastathā rātriṃ vimuñcanmedinīṃ dvija
- 28
अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः
ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यन्तरं द्विज
ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ
tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyantaraṃ dvija
- 29
त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम्
प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं ततः समम्
triṣveteṣvatha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim
prayāti savitā kurvannahorātraṃ tataḥ samam
- 30
ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते ऽनुदिनं दिनम्
tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate 'nudinaṃ dinam

