27 shlokas
- 1
पराशर उवाच
विस्तार एष कथितः पृथिव्या भवतो मया
सप्ततिस्तु सहस्राणि द्विजोच्छ्रायो ऽपि कथ्यते
parāśara uvāca
vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā bhavato mayā
saptatistu sahasrāṇi dvijocchrāyo 'pi kathyate
- 2
दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनिसत्तम
अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत्
महाख्यं सुतलं चाग्र्यं पातालं चापि सप्तमम्
daśasāhasramekaikaṃ pātālaṃ munisattama
atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca gabhastimat
mahākhyaṃ sutalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ cāpi saptamam
- 3
शुक्लकृष्णारुणाः पीताः शर्कराः शैलकाञ्चनाः
भूमयो यत्र मैत्रेय वरप्रासादशोभिताः
śuklakṛṣṇāruṇāḥ pītāḥ śarkarāḥ śailakāñcanāḥ
bhūmayo yatra maitreya varaprāsādaśobhitāḥ
- 4
तेषु दानवदैतेयजातयः शतसंघशः
निवसन्ति महानागजातयश्च महामुने
teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śatasaṃghaśaḥ
nivasanti mahānāgajātayaśca mahāmune
- 5
स्वर्लोकादपि रम्याणि पातालानीति नारदः
प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालाभ्यागतो दिवि
svarlokādapi ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ
prāha svargasadāṃ madhye pātālābhyāgato divi
- 6
आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः
नागाभरणभूषासु पातालं केन तत्समम्
āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ
nāgābharaṇabhūṣāsu pātālaṃ kena tatsamam
- 7
दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते
पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते
daityadānavakanyābhiritaścetaśca śobhite
pātāle kasya na prītirvimuktasyāpi jāyate
- 8
दिवार्करश्मयो यत्र प्रभां तन्वन्ति नातपम्
शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्
divārkaraśmayo yatra prabhāṃ tanvanti nātapam
śaśinaśca na śītāya niśi dyotāya kevalam
- 9
भक्ष्यभोज्यमहापानम् उदितैरतिभोगिभिः
यत्र न ज्ञायते कालो गतो ऽपि दनुजादिभिः
bhakṣyabhojyamahāpānam uditairatibhogibhiḥ
yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ
- 10
वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः
पुंस्कोकिलाभिलापाश्च मनोज्ञान्यम्बराणि च
vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ
puṃskokilābhilāpāśca manojñānyambarāṇi ca
- 11
भूषणान्यतिशुभ्राणि गन्धाढ्यं चानुलेपनम्
वीणावेणुमृदङ्गानां स्वनास्तूर्याणि च द्विज
bhūṣaṇānyatiśubhrāṇi gandhāḍhyaṃ cānulepanam
vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ svanāstūryāṇi ca dvija
- 12
एतान्यन्यानि चोदारभाग्यभोग्यानि दानवैः
दैत्योरगैश्च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः
etānyanyāni codārabhāgyabhogyāni dānavaiḥ
daityoragaiśca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ
- 13
पातालानामधश्चास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः
शेषाख्या यद्गुणान्वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः
pātālānāmadhaścāste viṣṇoryā tāmasī tanuḥ
śeṣākhyā yadguṇānvaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ
- 14
यो ऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर्देवदेवर्षिपूजितः
सहस्रशिरसा व्यक्तस्वस्तिकामलभूषणः
yo 'nantaḥ paṭhyate siddhairdevadevarṣipūjitaḥ
sahasraśirasā vyaktasvastikāmalabhūṣaṇaḥ
- 15
फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन्दिशः
सर्वान्करोति निर्वीर्यान्हिताय जगतो ऽसुरान्
phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayandiśaḥ
sarvānkaroti nirvīryānhitāya jagato 'surān
- 16
मदाघूर्णितनेत्रो ऽसौ यः सदैवैककुण्डलः
किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निः श्वेत इवाचलः
madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ
kirīṭī sragdharo bhāti sāgniḥ śveta ivācalaḥ
- 17
नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः
साभ्रगङ्गाप्रपातो ऽसौ कैलासाद्रिरिवोन्नतः
nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ
sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādririvonnataḥ
- 18
लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलम् उत्तमम्
उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया
lāṅgalāsaktahastāgro bibhranmusalam uttamam
upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā
- 19
कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः
संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम्
kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ
saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam
- 20
स बिभ्रच्छेखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम्
आस्ते पातालमूलस्थः शेषो ऽशेषसुरार्चितः
sa bibhracchekharībhūtam aśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam
āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ
- 21
तस्य वीर्यं प्रभावश्च स्वरूपं रूपम् एव च
न हि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैर् अपि
tasya vīryaṃ prabhāvaśca svarūpaṃ rūpam eva ca
na hi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ vā tridaśair api
- 22
यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा
आस्ते कुसुममालेव कस्तद्वीर्यं वदिष्यति
yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā
āste kusumamāleva kastadvīryaṃ vadiṣyati
- 23
यदा विजृम्भते ऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः
तदा चलति भूरेषा साद्रितोया सकानना
yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ
tadā calati bhūreṣā sādritoyā sakānanā
- 24
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगचारणाः
नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तो ऽयम् अव्ययः
gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kiṃnaroragacāraṇāḥ
nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tenānanto 'yam avyayaḥ
- 25
यस्य नागवधूहस्तैर्लेपितं हरिचन्दनम्
मुहुः श्वासानिलापास्तं याति दिक्षूदवासताम्
yasya nāgavadhūhastairlepitaṃ haricandanam
muhuḥ śvāsānilāpāstaṃ yāti dikṣūdavāsatām
- 26
यम् आराध्य पुराणर्षिर्गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः
ज्ञातवान्सकलं चैव निमित्तपठितं फलम्
yam ārādhya purāṇarṣirgargo jyotīṃṣi tattvataḥ
jñātavānsakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam
- 27
तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही
बिभर्ति मालां लोकानां सदेवासुरमानुषाम्
teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī
bibharti mālāṃ lokānāṃ sadevāsuramānuṣām

