25 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
ऋभुर्वर्षसहस्रे तु समतीते नरेश्वर
निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं ययौ
brāhmaṇa uvāca
ṛbhurvarṣasahasre tu samatīte nareśvara
nidāghajñānadānāya tadeva nagaraṃ yayau
- 2
नगरस्य बहिः सो ऽथ निदाघं ददृशे मुनिः
महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे
nagarasya bahiḥ so 'tha nidāghaṃ dadṛśe muniḥ
mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive
- 3
दूरे स्थितं महाभागं जनसंमर्दवर्जकम्
क्षुत्क्षामकण्ठमायान्तम् अरण्यात्ससमित्कुशम्
dūre sthitaṃ mahābhāgaṃ janasaṃmardavarjakam
kṣutkṣāmakaṇṭhamāyāntam araṇyātsasamitkuśam
- 4
दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपगम्याभिवाद्य च
उवाच कस्मादेकान्ते स्थीयते भवता द्विज
dṛṣṭvā nidāghaṃ sa ṛbhurupagamyābhivādya ca
uvāca kasmādekānte sthīyate bhavatā dvija
- 5
निदाघ उवाच
भो विप्र जनसंमर्दो महानेष नरेश्वरे
प्रविविक्षौ पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया
nidāgha uvāca
bho vipra janasaṃmardo mahāneṣa nareśvare
pravivikṣau puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā
- 6
ऋभुरुवाच
नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः
कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो मतो मम
ṛbhuruvāca
narādhipo 'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ
kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvamabhijño mato mama
- 7
निदाघ उवाच
यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुच्छ्रितम्
अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिलोकस्तथेतरः
nidāgha uvāca
yo 'yaṃ gajendramunmattamadriśṛṅgasamucchritam
adhirūḍho narendro 'yaṃ parilokastathetaraḥ
- 8
ऋभुरुवाच
एतौ हि गजराजानौ युगपद्दर्शितौ मम
भवता न विशेषेण पृथक्चिह्नोपलक्षणौ
ṛbhuruvāca
etau hi gajarājānau yugapaddarśitau mama
bhavatā na viśeṣeṇa pṛthakcihnopalakṣaṇau
- 9
तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः
ज्ञातुमिच्छाम्यहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः
tatkathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ
jñātumicchāmyahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ
- 10
निदाघ उवाच
गजो यो ऽयम् अधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैव भूपतिः
वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज
nidāgha uvāca
gajo yo 'yam adho brahmannuparyasyaiva bhūpatiḥ
vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija
- 11
ऋभुरुवाच
जानाम्यहं यथा ब्रह्मंस्तथा मामवबोधय
अधःशब्दनिगद्यं किं किं चोर्ध्वम् अभिधीयते
ṛbhuruvāca
jānāmyahaṃ yathā brahmaṃstathā māmavabodhaya
adhaḥśabdanigadyaṃ kiṃ kiṃ cordhvam abhidhīyate
- 12
ब्राह्मण उवाच
इत्युक्तः सहसारुह्य निदाघः प्राह तमृभुम्
श्रूयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि
brāhmaṇa uvāca
ityuktaḥ sahasāruhya nidāghaḥ prāha tamṛbhum
śrūyatāṃ kathayāmyeṣa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
- 13
उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा
अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टान्तो दर्शितो मया
uparyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥ kuñjaro yathā
avabodhāya te brahmandṛṣṭānto darśito mayā
- 14
ऋभुरुवाच
त्वं राजेव द्विजश्रेष्ठ स्थितो ऽहं गजवद्यदि
तदेव त्वं ममाचक्ष्व कतमस्त्वम् अहं तथा
ṛbhuruvāca
tvaṃ rājeva dvijaśreṣṭha sthito 'haṃ gajavadyadi
tadeva tvaṃ mamācakṣva katamastvam ahaṃ tathā
- 15
ब्राह्मण उवाच
इत्युक्तः सत्वरस्तस्य प्रगृह्य चरणावुभौ
निदाघः प्राह भगवान् आचार्यस्त्वमृभुर्ध्रुवम्
brāhmaṇa uvāca
ityuktaḥ satvarastasya pragṛhya caraṇāvubhau
nidāghaḥ prāha bhagavān ācāryastvamṛbhurdhruvam
- 16
नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा
यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम्
nānyasyādvaitasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā
yathācāryasya tena tvāṃ manye prāptamahaṃ gurum
- 17
ऋभुरुवाच
तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणादृतः
गुरुस्ते ऽहमृभुर्नाम्ना निदाघ समुपागतः
ṛbhuruvāca
tavopadeśadānāya pūrvaśuśrūṣaṇādṛtaḥ
guruste 'hamṛbhurnāmnā nidāgha samupāgataḥ
- 18
तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते
परमार्थसारभूतं यदद्वैतम् अशेषतः
tadetadupadiṣṭaṃ te saṃkṣepeṇa mahāmate
paramārthasārabhūtaṃ yadadvaitam aśeṣataḥ
- 19
ब्राह्मण उवाच
एवमुक्त्वा ययौ विद्वान्निदाघं स ऋभुर्गुरुः
निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत्
brāhmaṇa uvāca
evamuktvā yayau vidvānnidāghaṃ sa ṛbhurguruḥ
nidāgho 'pyupadeśena tenādvaitaparo 'bhavat
- 20
सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः
तथा ब्रह्म ततो मुक्तिमवाप परमां द्विजः
sarvabhūtānyabhedena dadṛśe sa tadātmanaḥ
tathā brahma tato muktimavāpa paramāṃ dvijaḥ
- 21
तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबान्धवः
भव सर्वगतं जानन्नात्मानम् अवनीपते
tathā tvamapi dharmajña tulyātmaripubāndhavaḥ
bhava sarvagataṃ jānannātmānam avanīpate
- 22
सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः
भ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक्पृथक्
sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ
bhrāntadṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sanpṛthakpṛthak
- 23
एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो वास्ति परं ततो ऽन्यत्
सो ऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्
ekaḥ samastaṃ yadihāsti kiṃcittadacyuto vāsti paraṃ tato 'nyat
so 'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvametadātmasvarūpaṃ tyaja bhedamoham
- 24
पराशर उवाच
इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः
स चापि जातिस्मरणाप्तबोधस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप
parāśara uvāca
itīritastena sa rājavaryastatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ
sa cāpi jātismaraṇāptabodhastatraiva janmanyapavargamāpa
- 25
इति भरतनरेन्द्रसारवृत्तं कथयति यश्च शृणोति भक्तियुक्तः
स विमलमतिरेति नात्ममोहं भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः
iti bharatanarendrasāravṛttaṃ kathayati yaśca śṛṇoti bhaktiyuktaḥ
sa vimalamatireti nātmamohaṃ bhavati ca saṃsaraṇeṣu muktiyogyaḥ

