33 shlokas
- 1
पराशर उवाच
निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम्
प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम्
parāśara uvāca
niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam
praśrayāvanato bhūtvā tamāha nṛpatirdvijam
- 2
राजोवाच
भगवन्यत्त्वया प्रोक्तं परमार्थमयं वचः
श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः
rājovāca
bhagavanyattvayā proktaṃ paramārthamayaṃ vacaḥ
śrute tasminbhramantīva manaso mama vṛttayaḥ
- 3
एतद्विवेकविज्ञानं यदशेषेषु जन्तुषु
भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत्
etadvivekavijñānaṃ yadaśeṣeṣu jantuṣu
bhavatā darśitaṃ vipra tatparaṃ prakṛtermahat
- 4
नाहं वहामि शिबिकां शिबिका न मयि स्थिता
शरीरम् अन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता
nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā na mayi sthitā
śarīram anyadasmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā
- 5
गुणप्रवृत्त्या भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता
प्रवर्तन्ते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम्
guṇapravṛttyā bhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā
pravartante guṇāścaite kiṃ mameti tvayoditam
- 6
एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते
मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थितां गतम्
etasminparamārthajña mama śrotrapathaṃ gate
mano vihvalatāmeti paramārthārthitāṃ gatam
- 7
पूर्वमेव महाभागं कपिलर्षिमहं द्विज
प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किं न्वित्यसंशयम्
pūrvameva mahābhāgaṃ kapilarṣimahaṃ dvija
praṣṭumabhyudyato gatvā śreyaḥ kiṃ nvityasaṃśayam
- 8
तदन्तरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम्
तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति
tadantare ca bhavatā yadidaṃ vākyamīritam
tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati
- 9
कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल
विष्णोरंशो जगन्मोहनाशायोर्वीमुपागतः
kapilarṣirbhagavataḥ sarvabhūtasya vai kila
viṣṇoraṃśo jaganmohanāśāyorvīmupāgataḥ
- 10
स एव भगवान्नूनम् अस्माकं हितकाम्यया
प्रत्यक्षतामत्र गतो यथैतद्भवतोच्यते
sa eva bhagavānnūnam asmākaṃ hitakāmyayā
pratyakṣatāmatra gato yathaitadbhavatocyate
- 11
तन्मह्यं प्रणताय त्वं यच्छ्रेयः परमं द्विज
तद्वदाखिलविज्ञानजलवीच्युदधिर्भवान्
tanmahyaṃ praṇatāya tvaṃ yacchreyaḥ paramaṃ dvija
tadvadākhilavijñānajalavīcyudadhirbhavān
- 12
ब्राह्मण उवाच
भूप पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थं नु पृच्छसि
श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते
brāhmaṇa uvāca
bhūpa pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthaṃ nu pṛcchasi
śreyāṃsyaparamārthāni aśeṣāṇyeva bhūpate
- 13
देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति
पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तत्प्राप्तिलक्षणम्
devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasaṃpadamicchati
putrānicchati rājyaṃ ca śreyastatprāptilakṣaṇam
- 14
कर्म यज्ञात्मकं श्रेयः स्वर्लोकफलदायि यत्
श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते
karma yajñātmakaṃ śreyaḥ svarlokaphaladāyi yat
śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tadevānabhisaṃhite
- 15
आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परम्
श्रेयस्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः
ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktaistathā param
śreyastasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ
- 16
श्रेयांस्येवमनेकानि शतशो ऽथ सहस्रशः
सन्त्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे
śreyāṃsyevamanekāni śataśo 'tha sahasraśaḥ
santyatra paramārthāstu na tvete śrūyatāṃ ca me
- 17
धर्माय त्यज्यते किंतु परमार्थो धनं यदि
व्ययश्च क्रियते कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः
dharmāya tyajyate kiṃtu paramārtho dhanaṃ yadi
vyayaśca kriyate kasmātkāmaprāptyupalakṣaṇaḥ
- 18
पुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सो ऽप्यन्यस्य नरेश्वर
परमार्थभूतः सो ऽन्यस्य परमार्थो हि तत्पिता
putraścetparamārthākhyaḥ so 'pyanyasya nareśvara
paramārthabhūtaḥ so 'nyasya paramārtho hi tatpitā
- 19
एवं न परमार्थो ऽस्ति जगत्यस्मिंश्चराचरे
परमार्थो हि कार्याणि कारणानाम् अशेषतः
evaṃ na paramārtho 'sti jagatyasmiṃścarācare
paramārtho hi kāryāṇi kāraṇānām aśeṣataḥ
- 20
राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि
परमार्था भवन्त्यत्र न भवन्ति च वै ततः
rājyādiprāptiratroktā paramārthatayā yadi
paramārthā bhavantyatra na bhavanti ca vai tataḥ
- 21
ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव
परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम
ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava
paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama
- 22
यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया
तत्कारणानुगमनाज्ज्ञायते नृप मृण्मयम्
yattu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā
tatkāraṇānugamanājjñāyate nṛpa mṛṇmayam
- 23
एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः
निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी
evaṃ vināśibhirdravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ
niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī
- 24
अनाशी परमार्थश्च प्राज्ञैरभ्युपगम्यते
तत्तु नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम्
anāśī paramārthaśca prājñairabhyupagamyate
tattu nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam
- 25
तदेवाफलदं कर्म परमार्थो मतस्तव
मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम्
tadevāphaladaṃ karma paramārtho matastava
muktisādhanabhūtatvātparamārtho na sādhanam
- 26
ध्यानं चैवात्मनो भूप परमार्थार्थशब्दितम्
भेदकारि परेभ्यस्तत्परमार्थो न भेदवान्
dhyānaṃ caivātmano bhūpa paramārthārthaśabditam
bhedakāri parebhyastatparamārtho na bhedavān
- 27
परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते
मिथ्यैतदन्यद्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः
paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate
mithyaitadanyadravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ
- 28
तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः
परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम
tasmācchreyāṃsyaśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ
paramārthastu bhūpāla saṃkṣepācchrūyatāṃ mama
- 29
एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः
eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ
janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato 'vyayaḥ
- 30
परज्ञानमयः सद्भिर्नामजात्यादिभिर्विभुः
न योगवान्न युक्तो ऽभून्नैव पार्थिव योक्ष्यति
parajñānamayaḥ sadbhirnāmajātyādibhirvibhuḥ
na yogavānna yukto 'bhūnnaiva pārthiva yokṣyati

