59 shlokas
- 1
विहितां प्रियया मनःप्रियाम् अथ निश्चित्य गिरं गरीयसीम्
उपपत्तिमद् ऊर्जिताश्रयं नृपम् ऊचे वचनं वृकोदरः
vihitāṃ priyayā manaḥpriyām atha niścitya giraṃ garīyasīm
upapattimad ūrjitāśrayaṃ nṛpam ūce vacanaṃ vṛkodaraḥ
- 2
यद् अवोचत वीक्ष्य मानिनी परितः स्नेहमयेन चक्षुषा
अपि वागधिपस्य दुर्वचं वचनं तद्विदधीत विस्मयम्
yad avocata vīkṣya māninī paritaḥ snehamayena cakṣuṣā
api vāgadhipasya durvacaṃ vacanaṃ tadvidadhīta vismayam
- 3
विषमो ऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसाम् इवाशयः
स तु तत्र विशेषदुर्लभः सद् उपन्यस्यति कृत्यवर्त्म यः
viṣamo 'pi vigāhyate nayaḥ kṛtatīrthaḥ payasām ivāśayaḥ
sa tu tatra viśeṣadurlabhaḥ sad upanyasyati kṛtyavartma yaḥ
- 4
परिणामसुखे गरीयसि व्यथके ऽस्मिन्वचसि क्षतौजसाम्
अतिवीर्यवतीव भेषजे बहुर् अल्पीयसि दृश्यते गुणः
pariṇāmasukhe garīyasi vyathake 'sminvacasi kṣataujasām
ativīryavatīva bheṣaje bahur alpīyasi dṛśyate guṇaḥ
- 5
इयम् इष्टगुणाय रोचतां रुचिरार्था भवते ऽपि भारती
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः
iyam iṣṭaguṇāya rocatāṃ rucirārthā bhavate 'pi bhāratī
nanu vaktṛviśeṣaniḥspṛhā guṇagṛhyā vacane vipaścitaḥ
- 6
चतसृष्व् अपि ते विवेकिनी नृप विद्यासु निरूढिम् आगता
कथम् एत्य मतिर्विपर्ययं करिणी पङ्कम् इवावसीदति
catasṛṣv api te vivekinī nṛpa vidyāsu nirūḍhim āgatā
katham etya matirviparyayaṃ kariṇī paṅkam ivāvasīdati
- 7
विधुरं किम् अतः परं परैर् अवगीतां गमिते दशाम् इमाम्
अवसीदति यत्सुरैर् अपि त्वयि संभावितवृत्ति पौरुषम्
vidhuraṃ kim ataḥ paraṃ parair avagītāṃ gamite daśām imām
avasīdati yatsurair api tvayi saṃbhāvitavṛtti pauruṣam
- 8
द्विषताम् उदयः सुमेधसा गुरुर् अस्वन्ततरः सुमर्षणः
न महान् अपि भूतिम् इच्छता फलसम्पत्प्रवणः परिक्षयः
dviṣatām udayaḥ sumedhasā gurur asvantataraḥ sumarṣaṇaḥ
na mahān api bhūtim icchatā phalasampatpravaṇaḥ parikṣayaḥ
- 9
अचिरेण परस्य भूयसीं विपरीतां विगणय्य चात्मनः
क्षययुक्तिम् उपेक्षते कृती कुरुते तत्प्रतिकारम् अन्यथा
acireṇa parasya bhūyasīṃ viparītāṃ vigaṇayya cātmanaḥ
kṣayayuktim upekṣate kṛtī kurute tatpratikāram anyathā
- 10
अनुपालयताम् उदेष्यतीं प्रभुशक्तिं द्विषताम् अनीहया
अपयान्त्य् अचिरान्महीभुजां जननिर्वादभयाद् इव श्रियः
anupālayatām udeṣyatīṃ prabhuśaktiṃ dviṣatām anīhayā
apayānty acirānmahībhujāṃ jananirvādabhayād iva śriyaḥ
- 11
क्षययुक्तम् अपि स्वभावजं दधतं धाम शिवं समृद्धये
प्रणमन्त्य् अनपायम् उत्थितं प्रतिपच्चन्द्रम् इव प्रजा नृपम्
kṣayayuktam api svabhāvajaṃ dadhataṃ dhāma śivaṃ samṛddhaye
praṇamanty anapāyam utthitaṃ pratipaccandram iva prajā nṛpam
- 12
प्रभवः खलु कोशदण्डयोः कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयो नयः
स विधेयपदेषु दक्षतां नियतिं लोक इवानुरुध्यते
prabhavaḥ khalu kośadaṇḍayoḥ kṛtapañcāṅgavinirṇayo nayaḥ
sa vidheyapadeṣu dakṣatāṃ niyatiṃ loka ivānurudhyate
- 13
अभिमानवतो मनस्विनः प्रियम् उच्चैः पदम् आरुरुक्षतः
विनिपातनिवर्तनक्षमं मतम् आलम्बनम् आत्मपौरुषम्
abhimānavato manasvinaḥ priyam uccaiḥ padam ārurukṣataḥ
vinipātanivartanakṣamaṃ matam ālambanam ātmapauruṣam
- 14
विपदो ऽभिभवन्त्य् अविक्रमं रहयत्य् आपदुपेतम् आयतिः
नियता लघुता निरायतेर् अगरीयान्न पदं नृपश्रियः
vipado 'bhibhavanty avikramaṃ rahayaty āpadupetam āyatiḥ
niyatā laghutā nirāyater agarīyānna padaṃ nṛpaśriyaḥ
- 15
तद् अलं प्रतिपक्षम् उन्नतेर् अवलम्ब्य व्यवसायवन्ध्यताम्
निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विषादेन समं समृद्धयः
tad alaṃ pratipakṣam unnater avalambya vyavasāyavandhyatām
nivasanti parākramāśrayā na viṣādena samaṃ samṛddhayaḥ
- 16
अथ चेद् अवधिः प्रतीक्ष्यते कथम् आविष्कृतजिह्मवृत्तिना
धृतराष्ट्रसुतेन सुत्यज्याश्चिरम् आस्वाद्य नरेन्द्रसम्पदः
atha ced avadhiḥ pratīkṣyate katham āviṣkṛtajihmavṛttinā
dhṛtarāṣṭrasutena sutyajyāściram āsvādya narendrasampadaḥ
- 17
द्विषता विहितं त्वयाथवा यदि लब्धा पुनर् आत्मनः पदम्
जननाथ तवानुजन्मनां कृतम् आविष्कृतपौरुषैर्भुजैः
dviṣatā vihitaṃ tvayāthavā yadi labdhā punar ātmanaḥ padam
jananātha tavānujanmanāṃ kṛtam āviṣkṛtapauruṣairbhujaiḥ
- 18
मदसिक्तमुखैर्मृगाधिपः करिभिर्वर्तयति स्वयं हतैः
लघयन्खलु तेजसा जगन्न महान् इच्छति भूतिम् अन्यतः
madasiktamukhairmṛgādhipaḥ karibhirvartayati svayaṃ hataiḥ
laghayankhalu tejasā jaganna mahān icchati bhūtim anyataḥ
- 19
अभिमानधनस्य गत्वरैर् असुभिः स्थास्नु यशश्चिचीषतः
अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलम् आनुषङ्गिकम्
abhimānadhanasya gatvarair asubhiḥ sthāsnu yaśaścicīṣataḥ
acirāṃśuvilāsacañcalā nanu lakṣmīḥ phalam ānuṣaṅgikam
- 20
ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयम् आस्कन्दति भस्मनां जनः
अभिभूतिभयाद् असून् अतः सुखम् उझन्ति न धाम मानिनः
jvalitaṃ na hiraṇyaretasaṃ cayam āskandati bhasmanāṃ janaḥ
abhibhūtibhayād asūn ataḥ sukham ujhanti na dhāma māninaḥ
- 21
किम् अवेक्ष्य फलं पयोधरान्ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः
प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया
kim avekṣya phalaṃ payodharāndhvanataḥ prārthayate mṛgādhipaḥ
prakṛtiḥ khalu sā mahīyasaḥ sahate nānyasamunnatiṃ yayā
- 22
कुरु तन्मतिम् एव विक्रमे नृप निर्धूय तमः प्रमादजम्
ध्रुवम् एतद् अवेहि विद्विषां त्वदनुत्साहहता विपत्तयः
kuru tanmatim eva vikrame nṛpa nirdhūya tamaḥ pramādajam
dhruvam etad avehi vidviṣāṃ tvadanutsāhahatā vipattayaḥ
- 23
द्विरदान् इव दिग्विभावितांश्चतुरस्तोयनिधीन् इवायतः
प्रसहेत रणे तवानुजान्द्विषतां कः शतमन्युतेजसः
dviradān iva digvibhāvitāṃścaturastoyanidhīn ivāyataḥ
prasaheta raṇe tavānujāndviṣatāṃ kaḥ śatamanyutejasaḥ
- 24
ज्वलतस्तव जातवेदसः सततं वैरिकृतस्य चेतसि
विदधातु शमं शिवेतरा रिपुनारीनयनाम्बुसन्ततिः
jvalatastava jātavedasaḥ satataṃ vairikṛtasya cetasi
vidadhātu śamaṃ śivetarā ripunārīnayanāmbusantatiḥ
- 25
इति दर्शितविक्रियं सुतं मरुतः कोपपरीतमानसम्
उपसान्त्वयितुं महीपतिर्द्विरदं दुष्टम् इवोपचक्रमे
iti darśitavikriyaṃ sutaṃ marutaḥ kopaparītamānasam
upasāntvayituṃ mahīpatirdviradaṃ duṣṭam ivopacakrame
- 26
अपवर्जितविप्लवे शुचौ हृदयग्राहिणि मङ्गलास्पदे
विमला तव विस्तरे गिरां मतिर् आदर्श इवाभिदृश्यते
apavarjitaviplave śucau hṛdayagrāhiṇi maṅgalāspade
vimalā tava vistare girāṃ matir ādarśa ivābhidṛśyate
- 27
स्फुटता न पदैर् अपाकृता न च न स्वीकृतम् अर्थगौरवम्
रचिता पृथगर्थता गिरां न च सामर्थ्यम् अपोहितं क्वचित्
sphuṭatā na padair apākṛtā na ca na svīkṛtam arthagauravam
racitā pṛthagarthatā girāṃ na ca sāmarthyam apohitaṃ kvacit
- 28
उपपत्तिर् उदाहृता बलाद् अनुमानेन न चागमः क्षतः
इदम् ईदृग् अनीदृगाशयः प्रसभं वक्तुम् उपक्रमेत कः
upapattir udāhṛtā balād anumānena na cāgamaḥ kṣataḥ
idam īdṛg anīdṛgāśayaḥ prasabhaṃ vaktum upakrameta kaḥ
- 29
अवितृप्ततया तथापि मे हृदयं निर्णयम् एव धावति
अवसाययितुं क्षमाः सुखं न विधेयेषु विशेषसम्पदः
avitṛptatayā tathāpi me hṛdayaṃ nirṇayam eva dhāvati
avasāyayituṃ kṣamāḥ sukhaṃ na vidheyeṣu viśeṣasampadaḥ
- 30
सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परम् आपदां पदम्
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयम् एव सम्पदः
sahasā vidadhīta na kriyām avivekaḥ param āpadāṃ padam
vṛṇate hi vimṛśyakāriṇaṃ guṇalubdhāḥ svayam eva sampadaḥ

