65 shlokas
- 1
ततः किरातस्य वचोभिर् उद्धतैः पराहतः शैल इवार्णवाम्बुभिः
जहौ न धैर्यं कुपितो ऽपि पाण्डवः सुदुर्ग्रहान्तःकरणा हि साधवः
tataḥ kirātasya vacobhir uddhataiḥ parāhataḥ śaila ivārṇavāmbubhiḥ
jahau na dhairyaṃ kupito 'pi pāṇḍavaḥ sudurgrahāntaḥkaraṇā hi sādhavaḥ
- 2
सलेशम् उल्लिङ्गितशात्रवेङ्गितः कृती गिरां विस्तरतत्त्वसंग्रहे
अयं प्रमाणीकृतकालसाधनः प्रशान्तसंरम्भ इवाददे वचः
saleśam ulliṅgitaśātraveṅgitaḥ kṛtī girāṃ vistaratattvasaṃgrahe
ayaṃ pramāṇīkṛtakālasādhanaḥ praśāntasaṃrambha ivādade vacaḥ
- 3
विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्य् अपि द्विषाम्
प्रवर्तते नाकृतपुण्यकर्मणां प्रसन्नगम्भीरपदा सरस्वती
viviktavarṇābharaṇā sukhaśrutiḥ prasādayantī hṛdayāny api dviṣām
pravartate nākṛtapuṇyakarmaṇāṃ prasannagambhīrapadā sarasvatī
- 4
भवन्ति ते सभ्यतमा विपश्चितां मनोगतं वाचि निवेशयन्ति ये
नयन्ति तेष्व् अप्य् उपपन्ननैपुणा गम्भीरम् अर्थं कतिचित्प्रकाशताम्
bhavanti te sabhyatamā vipaścitāṃ manogataṃ vāci niveśayanti ye
nayanti teṣv apy upapannanaipuṇā gambhīram arthaṃ katicitprakāśatām
- 5
स्तुवन्ति गुर्वीम् अभिधेयसम्पदं विशुद्धिमुक्तेर् अपरे विपश्चितः
इति स्थितायां प्रतिपूरुषं रुचौ सुदुर्लभाः सर्वमनोरमा गिरः
stuvanti gurvīm abhidheyasampadaṃ viśuddhimukter apare vipaścitaḥ
iti sthitāyāṃ pratipūruṣaṃ rucau sudurlabhāḥ sarvamanoramā giraḥ
- 6
समस्य सम्पादयता गुणैर् इमां त्वया समारोपितभार भारतीम्
प्रगल्भम् आत्मा धुरि धुर्य वाग्मिनां वनचरेणापि सताधिरोपितः
samasya sampādayatā guṇair imāṃ tvayā samāropitabhāra bhāratīm
pragalbham ātmā dhuri dhurya vāgmināṃ vanacareṇāpi satādhiropitaḥ
- 7
प्रयुज्य सामाचरितं विलोभनं भयं विभेदाय धियः प्रदर्शितम्
तथाभियुक्तं च शिलीमुखार्थिना यथेतरन्न्याय्यम् इवावभासते
prayujya sāmācaritaṃ vilobhanaṃ bhayaṃ vibhedāya dhiyaḥ pradarśitam
tathābhiyuktaṃ ca śilīmukhārthinā yathetarannyāyyam ivāvabhāsate
- 8
विरोधि सिद्धेर् इति कर्तुम् उद्यतः स वारितः किं भवता न भूपतिः
हिते नियोज्यः खलु भूतिम् इच्छता सहार्थनाशेन नृपो ऽनुजीविना
virodhi siddher iti kartum udyataḥ sa vāritaḥ kiṃ bhavatā na bhūpatiḥ
hite niyojyaḥ khalu bhūtim icchatā sahārthanāśena nṛpo 'nujīvinā
- 9
ध्रुवं प्रणाशः प्रहितस्य पत्त्रिणः शिलोच्चये तस्य विमार्गणं नयः
न युक्तम् अत्रार्यजनातिलङ्घनं दिशत्य् अपायं हि सताम् अतिक्रमः
dhruvaṃ praṇāśaḥ prahitasya pattriṇaḥ śiloccaye tasya vimārgaṇaṃ nayaḥ
na yuktam atrāryajanātilaṅghanaṃ diśaty apāyaṃ hi satām atikramaḥ
- 10
अतीतसंख्या विहिता ममाग्निना शिलामुखाः खाण्डवम् अत्तुम् इच्छता
अनादृतस्यामरसायकेष्व् अपि स्थिता कथं शैलजनाशुगे धृतिः
atītasaṃkhyā vihitā mamāgninā śilāmukhāḥ khāṇḍavam attum icchatā
anādṛtasyāmarasāyakeṣv api sthitā kathaṃ śailajanāśuge dhṛtiḥ
- 11
यदि प्रमाणीकृतम् आर्यचेष्टितं किम् इत्य् अदोषेण तिरस्कृता वयम्
अयातपूर्वा परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणम् एव भाषते
yadi pramāṇīkṛtam āryaceṣṭitaṃ kim ity adoṣeṇa tiraskṛtā vayam
ayātapūrvā parivādagocaraṃ satāṃ hi vāṇī guṇam eva bhāṣate
- 12
गुणापवादेन तदन्यरोपणाद्भृशाधिरूढस्य समञ्जसं जनम्
द्विधेव कृत्वा हृदयं निगूहतः स्फुरद् असाधोर्विवृणोति वागसिः
guṇāpavādena tadanyaropaṇādbhṛśādhirūḍhasya samañjasaṃ janam
dvidheva kṛtvā hṛdayaṃ nigūhataḥ sphurad asādhorvivṛṇoti vāgasiḥ
- 13
वनाश्रयाः कस्य मृगाः परिग्रहाः शृणाति यस्तान्प्रसभेन तस्य ते
प्रहीयताम् अत्र नृपेण मानिता न मानिता चास्ति भवन्ति च श्रियः
vanāśrayāḥ kasya mṛgāḥ parigrahāḥ śṛṇāti yastānprasabhena tasya te
prahīyatām atra nṛpeṇa mānitā na mānitā cāsti bhavanti ca śriyaḥ
- 14
न वर्त्म कस्मैचिद् अपि प्रदीयताम् इति व्रतं मे विहितं महर्षिणा
जिघांसुर् अस्मान्निहतो मया मृगो व्रताभिरक्षा हि सताम् अलंक्रिया
na vartma kasmaicid api pradīyatām iti vrataṃ me vihitaṃ maharṣiṇā
jighāṃsur asmānnihato mayā mṛgo vratābhirakṣā hi satām alaṃkriyā
- 15
मृगान्विनिघ्नन्मृगयुः स्वहेतुना कृतोपकारः कथम् इच्छतां तपः
कृपेति चेद् अस्तु मृगः क्षतः क्षणाद् अनेन पूर्वं न मयेति का गतिः
mṛgānvinighnanmṛgayuḥ svahetunā kṛtopakāraḥ katham icchatāṃ tapaḥ
kṛpeti ced astu mṛgaḥ kṣataḥ kṣaṇād anena pūrvaṃ na mayeti kā gatiḥ
- 16
अनायुधे सत्त्वजिघांसिते मुनौ कृपेति वृत्तिर्महताम् अकृत्रिमा
शरासनं बिभ्रति सज्यसायकं कृतानुकम्पः स कथं प्रतीयते
anāyudhe sattvajighāṃsite munau kṛpeti vṛttirmahatām akṛtrimā
śarāsanaṃ bibhrati sajyasāyakaṃ kṛtānukampaḥ sa kathaṃ pratīyate
- 17
अथो शरस्तेन मदर्थम् उज्झितः फलं च तस्य प्रतिकायसाधनम्
अविक्षते तत्र मयात्मसात्कृते कृतार्थता नन्व् अधिका चमूपतेः
atho śarastena madartham ujjhitaḥ phalaṃ ca tasya pratikāyasādhanam
avikṣate tatra mayātmasātkṛte kṛtārthatā nanv adhikā camūpateḥ
- 18
यद् आत्थ कामं भवता स याच्यताम् इति क्षमं नैतद् अनल्पचेतसाम्
कथं प्रसह्याहरणैषिणां प्रियः परावनत्या मलिनीकृताः श्रियः
yad āttha kāmaṃ bhavatā sa yācyatām iti kṣamaṃ naitad analpacetasām
kathaṃ prasahyāharaṇaiṣiṇāṃ priyaḥ parāvanatyā malinīkṛtāḥ śriyaḥ
- 19
अभूतम् आसज्य विरुद्धम् ईहितं बलाद् अलभ्यं तव लिप्सते नृपः
विजानतो ऽपि ह्य् अनयस्य रौद्रतां भवत्य् अपाये परिमोहिनी मतिः
abhūtam āsajya viruddham īhitaṃ balād alabhyaṃ tava lipsate nṛpaḥ
vijānato 'pi hy anayasya raudratāṃ bhavaty apāye parimohinī matiḥ
- 20
असिः शरा वर्म धनुश्च नोच्चकैर्विविच्य किं प्रार्थितम् ईश्वरेण ते
अथास्ति शक्तिः कृतम् एव याच्ञया न दूषितः शक्तिमतां स्वयंग्रहः
asiḥ śarā varma dhanuśca noccakairvivicya kiṃ prārthitam īśvareṇa te
athāsti śaktiḥ kṛtam eva yācñayā na dūṣitaḥ śaktimatāṃ svayaṃgrahaḥ
- 21
सखा स युक्तः कथितः कथं त्वया यदृच्छयासूयति यस्तपस्यते
गुणार्जनोच्छ्रायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सताम् असाधवः
sakhā sa yuktaḥ kathitaḥ kathaṃ tvayā yadṛcchayāsūyati yastapasyate
guṇārjanocchrāyaviruddhabuddhayaḥ prakṛtyamitrā hi satām asādhavaḥ
- 22
वयं क्व वर्णाश्रमरक्षणोचिताः क्व जातिहीना मृगजीवितच्छिदः
सहापकृष्टैर्महतां न संगतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिनः
vayaṃ kva varṇāśramarakṣaṇocitāḥ kva jātihīnā mṛgajīvitacchidaḥ
sahāpakṛṣṭairmahatāṃ na saṃgataṃ bhavanti gomāyusakhā na dantinaḥ
- 23
परो ऽवजानाति यद् अज्ञताजडस्तद् उन्नतानां न विहन्ति धीरताम्
समानवीर्यान्वयपौरुषेषु यः करोत्य् अतिक्रान्तिम् असौ तिरस्क्रिया
paro 'vajānāti yad ajñatājaḍastad unnatānāṃ na vihanti dhīratām
samānavīryānvayapauruṣeṣu yaḥ karoty atikrāntim asau tiraskriyā
- 24
यदा विगृह्णाति हतं तदा यशः करोति मैत्रीम् अथ दूषिता गुणाः
स्थितिं समीक्ष्योभयथा परीक्षकः करोत्य् अवज्ञोपहतं पृथग्जनम्
yadā vigṛhṇāti hataṃ tadā yaśaḥ karoti maitrīm atha dūṣitā guṇāḥ
sthitiṃ samīkṣyobhayathā parīkṣakaḥ karoty avajñopahataṃ pṛthagjanam
- 25
मया मृगान्हन्तुर् अनेन हेतुना विरुद्धम् आक्षेपवचस्तितिक्षितम्
शरार्थम् एष्यत्य् अथ लप्स्यते गतिं शिरोमणिं दृष्टिविषाज्जिघृक्षतः
mayā mṛgānhantur anena hetunā viruddham ākṣepavacastitikṣitam
śarārtham eṣyaty atha lapsyate gatiṃ śiromaṇiṃ dṛṣṭiviṣājjighṛkṣataḥ
- 26
इतीरिताकूतम् अनीलवाजिनं जयाय दूतः प्रतितर्ज्य तेजसा
ययौ समीपं ध्वजिनीम् उपेयुषः प्रसन्नरूपस्य विरूपचक्षुषः
itīritākūtam anīlavājinaṃ jayāya dūtaḥ pratitarjya tejasā
yayau samīpaṃ dhvajinīm upeyuṣaḥ prasannarūpasya virūpacakṣuṣaḥ
- 27
ततो ऽपवादेन पताकिनीपतेश्चचाल निर्ह्रादवती महाचमूः
युगान्तवाताभिहतेव कुर्वती निनादम् अम्भोनिधिवीचिसंहतिः
tato 'pavādena patākinīpateścacāla nirhrādavatī mahācamūḥ
yugāntavātābhihateva kurvatī ninādam ambhonidhivīcisaṃhatiḥ
- 28
रणाय जैत्रः प्रदिशन्न् इव त्वरां तरङ्गितालम्बितकेतुसंततिः
पुरो बलानां सघनाम्बुशीकरः शनैः प्रतस्थे सुरभिः समीरणः
raṇāya jaitraḥ pradiśann iva tvarāṃ taraṅgitālambitaketusaṃtatiḥ
puro balānāṃ saghanāmbuśīkaraḥ śanaiḥ pratasthe surabhiḥ samīraṇaḥ
- 29
जयारवक्ष्वेडितनादमूर्छितः शरासनज्यातलवारणध्वनिः
असम्भवन्भूधरराजकुक्षिषु प्रकम्पयन्गाम् अवतस्तरे दिशः
jayāravakṣveḍitanādamūrchitaḥ śarāsanajyātalavāraṇadhvaniḥ
asambhavanbhūdhararājakukṣiṣu prakampayangām avatastare diśaḥ
- 30
निशातरौद्रेषु विकासतां गतैः प्रदीपयद्भिः ककुभाम् इवान्तरम्
वनेसदां हेतिषु भिन्नविग्रहैर्विपुस्फुरे रश्मिमतो मरीचिभिः
niśātaraudreṣu vikāsatāṃ gataiḥ pradīpayadbhiḥ kakubhām ivāntaram
vanesadāṃ hetiṣu bhinnavigrahairvipusphure raśmimato marīcibhiḥ

