46 shlokas
- 1
श्रियः कुरूणाम् अधिपस्य पालनीं प्रजासु वृत्तिं यम् अयुङ्क्त वेदितुम्
स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः
śriyaḥ kurūṇām adhipasya pālanīṃ prajāsu vṛttiṃ yam ayuṅkta veditum
sa varṇiliṅgī viditaḥ samāyayau yudhiṣṭhiraṃ dvaitavane vanecaraḥ
- 2
कृतप्रणामस्य महीं महीभुजे जितां सपत्नेन निवेदयिष्यतः
न विव्यथे तस्य मनो न हि प्रियं प्रवक्तुम् इच्छन्ति मृषा हितैषिणः
kṛtapraṇāmasya mahīṃ mahībhuje jitāṃ sapatnena nivedayiṣyataḥ
na vivyathe tasya mano na hi priyaṃ pravaktum icchanti mṛṣā hitaiṣiṇaḥ
- 3
द्विषां विघाताय विधातुम् इच्छतो रहस्य् अनुज्ञाम् अधिगम्य भूभृतः
स सौष्ठवौदार्यविशेषशालिनीं विनिश्चितार्थाम् इति वाचम् आदधे
dviṣāṃ vighātāya vidhātum icchato rahasy anujñām adhigamya bhūbhṛtaḥ
sa sauṣṭhavaudāryaviśeṣaśālinīṃ viniścitārthām iti vācam ādadhe
- 4
क्रियासु युक्तैर्नृप चारचक्षुषो न वञ्चनीयाः प्रभवो ऽनुजीविभिः
अतो ऽर्हसि क्षन्तुम् असाधु साधु वा हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
kriyāsu yuktairnṛpa cāracakṣuṣo na vañcanīyāḥ prabhavo 'nujīvibhiḥ
ato 'rhasi kṣantum asādhu sādhu vā hitaṃ manohāri ca durlabhaṃ vacaḥ
- 5
स किंसखा साधु न शास्ति यो ऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः
सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्व् अमात्येषु च सर्वसम्पदः
sa kiṃsakhā sādhu na śāsti yo 'dhipaṃ hitānna yaḥ saṃśṛṇute sa kiṃprabhuḥ
sadānukūleṣu hi kurvate ratiṃ nṛpeṣv amātyeṣu ca sarvasampadaḥ
- 6
निसर्गदुर्बोधम् अबोधविक्लवाः क्व भूपतीनां चरितं क्व जन्तवः
तवानुभावो ऽयम् अबोधि यन्मया निगूढतत्त्वं नयवर्त्म विद्विषाम्
nisargadurbodham abodhaviklavāḥ kva bhūpatīnāṃ caritaṃ kva jantavaḥ
tavānubhāvo 'yam abodhi yanmayā nigūḍhatattvaṃ nayavartma vidviṣām
- 7
विशङ्कमानो भवतः पराभवं नृपासनस्थो ऽपि वनाधिवासिनः
दुरोदरच्छद्मजितां समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः
viśaṅkamāno bhavataḥ parābhavaṃ nṛpāsanastho 'pi vanādhivāsinaḥ
durodaracchadmajitāṃ samīhate nayena jetuṃ jagatīṃ suyodhanaḥ
- 8
तथापि जिह्मः स भवज्जिगीषया तनोति शुभ्रं गुणसम्पदा यशः
समुन्नयन्भूतिम् अनार्यसंगमाद्वरं विरोधो ऽपि समं महात्मभिः
tathāpi jihmaḥ sa bhavajjigīṣayā tanoti śubhraṃ guṇasampadā yaśaḥ
samunnayanbhūtim anāryasaṃgamādvaraṃ virodho 'pi samaṃ mahātmabhiḥ
- 9
कृतारिषड्वर्गजयेन मानवीम् अगम्यरूपां पदवीं प्रपित्सुना
विभज्य नक्तंदिनम् अस्ततन्द्रिणा वितन्यते तेन नयेन पौरुषम्
kṛtāriṣaḍvargajayena mānavīm agamyarūpāṃ padavīṃ prapitsunā
vibhajya naktaṃdinam astatandriṇā vitanyate tena nayena pauruṣam
- 10
सखीन् इव प्रीतियुजो ऽनुजीविनः समानमानान्सुहृदश्च बन्धुभिः
स संततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्याम् इव साधु बन्धुताम्
sakhīn iva prītiyujo 'nujīvinaḥ samānamānānsuhṛdaśca bandhubhiḥ
sa saṃtataṃ darśayate gatasmayaḥ kṛtādhipatyām iva sādhu bandhutām
- 11
असक्तम् आराधयतो यथायथं विभज्य भक्त्या समपक्षपातया
गुणानुरागाद् इव सख्यम् ईयिवान्न बाधते ऽस्य त्रिगणः परस्परम्
asaktam ārādhayato yathāyathaṃ vibhajya bhaktyā samapakṣapātayā
guṇānurāgād iva sakhyam īyivānna bādhate 'sya trigaṇaḥ parasparam
- 12
निरत्ययं साम न दानवर्जितं न भूरि दानं विरहय्य सत्क्रियाम्
प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी गुणानुरोधेन विना न सत्क्रिया
niratyayaṃ sāma na dānavarjitaṃ na bhūri dānaṃ virahayya satkriyām
pravartate tasya viśeṣaśālinī guṇānurodhena vinā na satkriyā
- 13
वसूनि वाञ्छन्न वशी न मन्युना स्वधर्म इत्य् एव निवृत्तकारणः
गुरूपदिष्टेन रिपौ सुते ऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्मविप्लवम्
vasūni vāñchanna vaśī na manyunā svadharma ity eva nivṛttakāraṇaḥ
gurūpadiṣṭena ripau sute 'pi vā nihanti daṇḍena sa dharmaviplavam
- 14
विधाय रक्षान्परितः परेतरान् अशङ्किताकारम् उपैति शङ्कितः
क्रियापवर्गेष्व् अनुजीविसात्कृताः कृतज्ञताम् अस्य वदन्ति सम्पदः
vidhāya rakṣānparitaḥ paretarān aśaṅkitākāram upaiti śaṅkitaḥ
kriyāpavargeṣv anujīvisātkṛtāḥ kṛtajñatām asya vadanti sampadaḥ
- 15
अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग्विनियोगसत्क्रियाम्
फलन्त्य् उपायाः परिबृंहितायतीर् उपेत्य संघर्षम् इवार्थसम्पदः
anārataṃ tena padeṣu lambhitā vibhajya samyagviniyogasatkriyām
phalanty upāyāḥ paribṛṃhitāyatīr upetya saṃgharṣam ivārthasampadaḥ
- 16
अनेकराजन्यरथाश्वसंकुलं तदीयम् आस्थाननिकेतनाजिरम्
नयत्य् अयुग्मच्छदगन्धिर् आर्द्रतां भृशं नृपोपायनदन्तिनां मदः
anekarājanyarathāśvasaṃkulaṃ tadīyam āsthānaniketanājiram
nayaty ayugmacchadagandhir ārdratāṃ bhṛśaṃ nṛpopāyanadantināṃ madaḥ
- 17
सुखेन लभ्या दधतः कृषीवलैर् अकृष्टपच्या इव सस्यसम्पदः
वितन्वति क्षेमम् अदेवमातृकाश्चिराय तस्मिन्कुरवश्चकासति
sukhena labhyā dadhataḥ kṛṣīvalair akṛṣṭapacyā iva sasyasampadaḥ
vitanvati kṣemam adevamātṛkāścirāya tasminkuravaścakāsati
- 18
महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तयः
न संहतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्य् असुभिः समीहितुम्
mahaujaso mānadhanā dhanārcitā dhanurbhṛtaḥ saṃyati labdhakīrtayaḥ
na saṃhatāstasya na bhedavṛttayaḥ priyāṇi vāñchanty asubhiḥ samīhitum
- 19
उदारकीर्तेर् उदयं दयावतः प्रशान्तबाधं दिशतो ऽभिरक्षया
स्वयं प्रदुग्धे ऽस्य गुणैर् उपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी
udārakīrter udayaṃ dayāvataḥ praśāntabādhaṃ diśato 'bhirakṣayā
svayaṃ pradugdhe 'sya guṇair upasnutā vasūpamānasya vasūni medinī
- 20
महीभुजां सच्चरितैश्चरैः क्रियाः स वेद निःशेषम् अशेषितक्रियः
महोदयैस्तस्य हितानुबन्धिभिः प्रतीयते धातुर् इवेहितं फलैः
mahībhujāṃ saccaritaiścaraiḥ kriyāḥ sa veda niḥśeṣam aśeṣitakriyaḥ
mahodayaistasya hitānubandhibhiḥ pratīyate dhātur ivehitaṃ phalaiḥ
- 21
न तेन सज्यं क्वचिद् उद्यतं धनुर्न वा कृतं कोपविजिह्मम् आननम्
गुणानुरागेण शिरोभिर् उह्यते नराधिपैर्माल्यम् इवास्य शासनम्
na tena sajyaṃ kvacid udyataṃ dhanurna vā kṛtaṃ kopavijihmam ānanam
guṇānurāgeṇa śirobhir uhyate narādhipairmālyam ivāsya śāsanam
- 22
स यौवराज्ये नवयौवनोद्धतं निधाय दुःशासनम् इद्धशासनः
मखेष्व् अखिन्नो ऽनुमतः पुरोधसा धिनोति हव्येन हिरण्यरेतसम्
sa yauvarājye navayauvanoddhataṃ nidhāya duḥśāsanam iddhaśāsanaḥ
makheṣv akhinno 'numataḥ purodhasā dhinoti havyena hiraṇyaretasam
- 23
प्रलीनभूपालम् अपि स्थिरायति प्रशासद् आवारिधि मण्डलं भुवः
स चिन्तयत्य् एव भियस्त्वद् एष्यतीर् अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता
pralīnabhūpālam api sthirāyati praśāsad āvāridhi maṇḍalaṃ bhuvaḥ
sa cintayaty eva bhiyastvad eṣyatīr aho durantā balavadvirodhitā
- 24
कथाप्रसङ्गेन जनैर् उदाहृताद् अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः
तवाभिधानाद्व्यथते नताननः स दुःसहान्मन्त्रपदाद् इवोरगः
kathāprasaṅgena janair udāhṛtād anusmṛtākhaṇḍalasūnuvikramaḥ
tavābhidhānādvyathate natānanaḥ sa duḥsahānmantrapadād ivoragaḥ
- 25
तद् आशु कर्तुं त्वयि जिह्मम् उद्यते विधीयतां तत्र विधेयम् उत्तरम्
परप्रणीतानि वचांसि चिन्वतां प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां धियः
tad āśu kartuṃ tvayi jihmam udyate vidhīyatāṃ tatra vidheyam uttaram
parapraṇītāni vacāṃsi cinvatāṃ pravṛttisārāḥ khalu mādṛśāṃ dhiyaḥ
- 26
इतीरयित्वा गिरम् आत्तसत्क्रिये गते ऽथ पत्यौ वनसंनिवासिनाम्
प्रविश्य कृष्णा सदनं महीभुजा तद् आचचक्षे ऽनुजसन्निधौ वचः
itīrayitvā giram āttasatkriye gate 'tha patyau vanasaṃnivāsinām
praviśya kṛṣṇā sadanaṃ mahībhujā tad ācacakṣe 'nujasannidhau vacaḥ
- 27
निशम्य सिद्धिं द्विषताम् अपाकृतीस्ततस्ततस्त्या विनियन्तुम् अक्षमा
नृपस्य मन्युव्यवसायदीपिनीर् उदाजहार द्रुपदात्मजा गिरः
niśamya siddhiṃ dviṣatām apākṛtīstatastatastyā viniyantum akṣamā
nṛpasya manyuvyavasāyadīpinīr udājahāra drupadātmajā giraḥ
- 28
भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्य् अधिक्षेप इवानुशासनम्
तथापि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारीसमया दुराधयः
bhavādṛśeṣu pramadājanoditaṃ bhavaty adhikṣepa ivānuśāsanam
tathāpi vaktuṃ vyavasāyayanti māṃ nirastanārīsamayā durādhayaḥ
- 29
अखण्डम् आखण्डलतुल्यधामभिश्चिरं धृता भूपतिभिः स्ववंशजैः
त्वया स्वहस्तेन मही मदच्युता मतङ्गजेन स्रग् इवापवर्जिता
akhaṇḍam ākhaṇḍalatulyadhāmabhiściraṃ dhṛtā bhūpatibhiḥ svavaṃśajaiḥ
tvayā svahastena mahī madacyutā mataṅgajena srag ivāpavarjitā
- 30
व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः
प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधान् असंवृताङ्गान्निशिता इवेषवः
vrajanti te mūḍhadhiyaḥ parābhavaṃ bhavanti māyāviṣu ye na māyinaḥ
praviśya hi ghnanti śaṭhāstathāvidhān asaṃvṛtāṅgānniśitā iveṣavaḥ

