40 shlokas
- 1
अथातो मूत्राघातनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
वस्तिवस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायवः
एकसंबन्धनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः
athāto mūtrāghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vastivastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyavaḥ
ekasaṃbandhanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ
- 2
अधोमुखो ऽपि वस्तिर्हि मूत्रवाहिसिरामुखैः
पार्श्वेभ्यः पूर्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैरनारतम्
adhomukho 'pi vastirhi mūtravāhisirāmukhaiḥ
pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānairanāratam
- 3
यैस्तैरेव प्रविश्यैनं दोषाः कुर्वन्ति विंशतिम्
मूत्राघातान्प्रमेहांश्च कृच्छ्रान्मर्मसमाश्रयान्
yaistaireva praviśyainaṃ doṣāḥ kurvanti viṃśatim
mūtrāghātānpramehāṃśca kṛcchrānmarmasamāśrayān
- 4
वस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तो ऽल्पाल्पं मुहुर्मुहुः
मूत्रयेद्वातजे कृच्छ्रे पैत्ते पीतं सदाहरुक्
vastivaṅkṣaṇameḍhrārtiyukto 'lpālpaṃ muhurmuhuḥ
mūtrayedvātaje kṛcchre paitte pītaṃ sadāharuk
- 5
रक्तं वा कफजे वस्तिमेढ्रगौरवशोफवान्
सपिच्छं सविबन्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः
raktaṃ vā kaphaje vastimeḍhragauravaśophavān
sapicchaṃ savibandhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ
- 6
यदा वायुर्मुखं वस्तेरावृत्य परिशोषयेत्
मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात्
yadā vāyurmukhaṃ vasterāvṛtya pariśoṣayet
mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt
- 7
संजायते ऽश्मरी घोरा पित्ताद्गोरिव रोचना
श्लेष्माश्रया च सर्वा स्याद् अथास्याः पूर्वलक्षणम्
saṃjāyate 'śmarī ghorā pittādgoriva rocanā
śleṣmāśrayā ca sarvā syād athāsyāḥ pūrvalakṣaṇam
- 8
वस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितो ऽतिरुक्
मूत्रे च बस्तगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरो ऽरुचिः
vastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito 'tiruk
mūtre ca bastagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro 'ruciḥ
- 9
सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसेवनीवस्तिमूर्धसु
विशीर्णधारं मूत्रं स्यात्तया मार्गनिरोधने
sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisevanīvastimūrdhasu
viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārganirodhane
- 10
तद्व्यपायात्सुखं मेहेद् अच्छं गोमेदकोपमम्
तत्संक्षोभात्क्षते सास्रम् आयासाच्चातिरुग्भवेत्
tadvyapāyātsukhaṃ mehed acchaṃ gomedakopamam
tatsaṃkṣobhātkṣate sāsram āyāsāccātirugbhavet
- 11
तत्र वाताद्भृशार्त्यार्तो दन्तान्खादति वेपते
मृद्नाति मेहनं नाभिं पीडयत्यनिशं क्वणन्
tatra vātādbhṛśārtyārto dantānkhādati vepate
mṛdnāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan
- 12
सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः
श्यावा रूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव
sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ
śyāvā rūkṣāśmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva
- 13
पित्तेन दह्यते वस्तिः पच्यमान इवोष्मवान्
भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीतासिताश्मरी
pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣmavān
bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītāsitāśmarī
- 14
वस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः
अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथवा सिता
vastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ
aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇāthavā sitā
- 15
एता भवन्ति बालानां तेषाम् एव च भूयसा
आश्रयोपचयाल्पत्वाद्ग्रहणाहरणे सुखाः
etā bhavanti bālānāṃ teṣām eva ca bhūyasā
āśrayopacayālpatvādgrahaṇāharaṇe sukhāḥ
- 16
शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात्
स्थानाच्च्युतम् अमुक्तं हि मुष्कयोरन्तरे ऽनिलः
śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt
sthānāccyutam amuktaṃ hi muṣkayorantare 'nilaḥ
- 17
शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुष्कम् अश्मरी
वस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी
śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tacchuṣkam aśmarī
vastirukkṛcchramūtratvamuṣkaśvayathukāriṇī
- 18
तस्याम् उत्पन्नमात्रायां शुक्रम् एति विलीयते
पीडिते त्ववकाशे ऽस्मिन्न् अश्मर्येव च शर्करा
tasyām utpannamātrāyāṃ śukram eti vilīyate
pīḍite tvavakāśe 'sminn aśmaryeva ca śarkarā
- 19
अणुशो वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्न् अनुलोमगे
निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते
aṇuśo vāyunā bhinnā sā tvasminn anulomage
nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate
- 20
मूत्रसंधारिणः कुर्याद्रुद्ध्वा वस्तेर्मुखं मरुत्
मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च स्वधामतः
mūtrasaṃdhāriṇaḥ kuryādruddhvā vastermukhaṃ marut
mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca svadhāmataḥ
- 21
प्रच्याव्य वस्तिम् उद्वृत्तं गर्भाभं स्थूलविप्लुतम्
करोति तत्र रुग्दाहस्पन्दनोद्वेष्टनानि च
pracyāvya vastim udvṛttaṃ garbhābhaṃ sthūlaviplutam
karoti tatra rugdāhaspandanodveṣṭanāni ca
- 22
बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं वस्तौ तु पीडिते
धारया द्विविधो ऽप्येष वातवस्तिरिति स्मृतः
binduśaśca pravarteta mūtraṃ vastau tu pīḍite
dhārayā dvividho 'pyeṣa vātavastiriti smṛtaḥ
- 23
दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलानिलः
शकृन्मार्गस्य वस्तेश्च वायुरन्तरम् आश्रितः
dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalānilaḥ
śakṛnmārgasya vasteśca vāyurantaram āśritaḥ
- 24
अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यचलम् उन्नतम्
वाताष्ठीलेति साध्मानविण्मूत्रानिलसङ्गकृत्
aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyacalam unnatam
vātāṣṭhīleti sādhmānaviṇmūtrānilasaṅgakṛt
- 25
विगुणः कुण्डलीभूतो वस्तौ तीव्रव्यथो ऽनिलः
आविध्य मूत्रं भ्रमति सस्तम्भोद्वेष्टगौरवः
viguṇaḥ kuṇḍalībhūto vastau tīvravyatho 'nilaḥ
āvidhya mūtraṃ bhramati sastambhodveṣṭagauravaḥ
- 26
मूत्रम् अल्पाल्पम् अथवा विमुञ्चति शकृत्सृजन्
वातकुण्डलिकेत्येषा मूत्रं तु विधृतं चिरम्
mūtram alpālpam athavā vimuñcati śakṛtsṛjan
vātakuṇḍaliketyeṣā mūtraṃ tu vidhṛtaṃ ciram
- 27
न निरेति विबद्धं वा मूत्रातीतं तद् अल्परुक्
विधारणात्प्रतिहतं वातोदावर्तितं यदा
na nireti vibaddhaṃ vā mūtrātītaṃ tad alparuk
vidhāraṇātpratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā
- 28
नाभेरधस्ताद् उदरं मूत्रम् आपूरयेत्तदा
कुर्यात्तीव्ररुग् आध्मानम् अपक्तिं मलसंग्रहम्
nābheradhastād udaraṃ mūtram āpūrayettadā
kuryāttīvrarug ādhmānam apaktiṃ malasaṃgraham
- 29
तन्मूत्रजठरं छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा
आक्षिप्तम् अल्पं मूत्रं तद्वस्तौ नाले ऽथवा मणौ
tanmūtrajaṭharaṃ chidravaiguṇyenānilena vā
ākṣiptam alpaṃ mūtraṃ tadvastau nāle 'thavā maṇau
- 30
स्थित्वा स्रवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथ नीरुजम्
मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नतच्छेषगुरुशेफसः
sthitvā sravecchanaiḥ paścātsarujaṃ vātha nīrujam
mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ

