59 shlokas
- 1
अथातो ऽर्शसां निदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
अरिवत्प्राणिनो मांसकीलका विशसन्ति यत्
अर्शांसि तस्माद् उच्यन्ते गुदमार्गनिरोधतः
athāto 'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
arivatprāṇino māṃsakīlakā viśasanti yat
arśāṃsi tasmād ucyante gudamārganirodhataḥ
- 2
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन्
मांसाङ्कुरान् अपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान्जगुः
doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn
māṃsāṅkurān apānādau kurvantyarśāṃsi tānjaguḥ
- 3
सहजन्मोत्तरोत्थानभेदाद्द्वेधा समासतः
शुष्कस्राविविभेदाच्च गुदः स्थूलान्त्रसंश्रयः
sahajanmottarotthānabhedāddvedhā samāsataḥ
śuṣkasrāvivibhedācca gudaḥ sthūlāntrasaṃśrayaḥ
- 4
अर्धपञ्चाङ्गुलस्तस्मिंस्तिस्रो ऽध्यर्धाङ्गुलाः स्थिताः
वल्यः प्रवाहिणी तासाम् अन्तर्मध्ये विसर्जनी
ardhapañcāṅgulastasmiṃstisro 'dhyardhāṅgulāḥ sthitāḥ
valyaḥ pravāhiṇī tāsām antarmadhye visarjanī
- 5
बाह्या संवरणी तस्या गुदौष्ठो बहिरङ्गुले
यवाध्यर्धः प्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम्
bāhyā saṃvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahiraṅgule
yavādhyardhaḥ pramāṇena romāṇyatra tataḥ param
- 6
तत्र हेतुः सहोत्थानां वलीबीजोपतप्तता
अर्शसां बीजतप्तिस्तु मातापित्रपचारतः
tatra hetuḥ sahotthānāṃ valībījopataptatā
arśasāṃ bījataptistu mātāpitrapacārataḥ
- 7
दैवाच्च ताभ्यां कोपो हि संनिपातस्य तान्यतः
असाध्यान्येवम् आख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः
daivācca tābhyāṃ kopo hi saṃnipātasya tānyataḥ
asādhyānyevam ākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ
- 8
सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि च
अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च
sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni ca
antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca
- 9
षोढान्यानि पृथग्दोषसंसर्गनिचयास्रतः
शुष्काणि वातश्लेष्मभ्याम् आर्द्राणि त्वस्रपित्ततः
ṣoḍhānyāni pṛthagdoṣasaṃsarganicayāsrataḥ
śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyām ārdrāṇi tvasrapittataḥ
- 10
दोषप्रकोपहेतुस्तु प्राग् उक्तस्तेन सादिते
अग्नौ मले ऽतिनिचिते पुनश्चातिव्यवायतः
doṣaprakopahetustu prāg uktastena sādite
agnau male 'tinicite punaścātivyavāyataḥ
- 11
यानसंक्षोभविषमकठिनोत्कटकासनात्
वस्तिनेत्राश्मलोष्टोर्वीतलचैलादिघट्टनात्
yānasaṃkṣobhaviṣamakaṭhinotkaṭakāsanāt
vastinetrāśmaloṣṭorvītalacailādighaṭṭanāt
- 12
भृशं शीताम्बुसंस्पर्शात्प्रततातिप्रवाहणात्
वातमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात्
bhṛśaṃ śītāmbusaṃsparśātpratatātipravāhaṇāt
vātamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt
- 13
ज्वरगुल्मातिसारामग्रहणीशोफपाण्डुभिः
कर्शनाद्विषमाभ्यश्च चेष्टाभ्यो योषितां पुनः
jvaragulmātisārāmagrahaṇīśophapāṇḍubhiḥ
karśanādviṣamābhyaśca ceṣṭābhyo yoṣitāṃ punaḥ
- 14
आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात्
ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मलम्
āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt
īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito malam
- 15
पायोर्वलीषु तं धत्ते तास्वभिष्यण्णमूर्तिषु
जायन्ते ऽर्शांसि तत्पूर्वलक्षणं मन्दवह्निता
pāyorvalīṣu taṃ dhatte tāsvabhiṣyaṇṇamūrtiṣu
jāyante 'rśāṃsi tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitā
- 16
विष्टम्भः सक्थिसदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः
सादो ऽङ्गे नेत्रयोः शोफः शकृद्भेदो ऽथवा ग्रहः
viṣṭambhaḥ sakthisadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ
sādo 'ṅge netrayoḥ śophaḥ śakṛdbhedo 'thavā grahaḥ
- 17
मारुतः प्रचुरो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन्
सरुक्सपरिकर्तश्च कृच्छ्रान्निर्गच्छति स्वनम्
mārutaḥ pracuro mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran
saruksaparikartaśca kṛcchrānnirgacchati svanam
- 18
अन्त्रकूजनम् आटोपः क्षामतोद्गारभूरिता
प्रभूतं मूत्रम् अल्पा विड् अश्रद्धा धूमको ऽम्लकः
antrakūjanam āṭopaḥ kṣāmatodgārabhūritā
prabhūtaṃ mūtram alpā viḍ aśraddhā dhūmako 'mlakaḥ
- 19
शिरःपृष्ठोरसां शूलम् आलस्यं भिन्नवर्णता
तन्द्रेन्द्रियाणां दौर्बल्यं क्रोधो दुःखोपचारता
śiraḥpṛṣṭhorasāṃ śūlam ālasyaṃ bhinnavarṇatā
tandrendriyāṇāṃ daurbalyaṃ krodho duḥkhopacāratā
- 20
आशङ्का ग्रहणीदोषपाण्डुगुल्मोदरेषु च
एतान्येव विवर्धन्ते जातेषु हतनामसु
āśaṅkā grahaṇīdoṣapāṇḍugulmodareṣu ca
etānyeva vivardhante jāteṣu hatanāmasu
- 21
निवर्तमानो ऽपानो हि तैरधोमार्गरोधतः
क्षोभयन्न् अनिलान् अन्यान्सर्वेन्द्रियशरीरगान्
nivartamāno 'pāno hi tairadhomārgarodhataḥ
kṣobhayann anilān anyānsarvendriyaśarīragān
- 22
तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्धातूंश्च साशयान्
मृद्नात्यग्निं ततः सर्वो भवति प्रायशो ऽर्शसः
tathā mūtraśakṛtpittakaphāndhātūṃśca sāśayān
mṛdnātyagniṃ tataḥ sarvo bhavati prāyaśo 'rśasaḥ
- 23
कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽतिनिष्प्रभः
असारो विगतच्छायो जन्तुजुष्ट इव द्रुमः
kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'tiniṣprabhaḥ
asāro vigatacchāyo jantujuṣṭa iva drumaḥ
- 24
कृत्स्नैरुपद्रवैर्ग्रस्तो यथोक्तैर्मर्मपीडनैः
तथा कासपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः
kṛtsnairupadravairgrasto yathoktairmarmapīḍanaiḥ
tathā kāsapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ
- 25
क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः
क्लैब्यबाधिर्यतैमिर्यशर्कराश्मरिपीडितः
klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ
klaibyabādhiryataimiryaśarkarāśmaripīḍitaḥ
- 26
क्षामभिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन् अरोचकी
सर्वपर्वास्थिहृन्नाभिपायुवङ्क्षणशूलवान्
kṣāmabhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvan arocakī
sarvaparvāsthihṛnnābhipāyuvaṅkṣaṇaśūlavān
- 27
गुदेन स्रवता पिच्छां पुलाकोदकसंनिभाम्
विबद्धमुक्तं शुष्कार्द्रं पक्वामं चान्तरान्तरा
gudena sravatā picchāṃ pulākodakasaṃnibhām
vibaddhamuktaṃ śuṣkārdraṃ pakvāmaṃ cāntarāntarā
- 28
पाण्डु पीतं हरिद्रक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः
pāṇḍu pītaṃ haridraktaṃ picchilaṃ copaveśyate
gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ
- 29
म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाः खराः
मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः
mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ
mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ
- 30
बिम्बीकर्कन्धुखर्जूरकार्पासीफलसंनिभाः
केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः
bimbīkarkandhukharjūrakārpāsīphalasaṃnibhāḥ
kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ

