57 shlokas
- 1
अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम्
अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam
aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ
- 2
स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः
स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः
sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ
sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ
- 3
तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यम् अतः सदा
तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्
tadaduṣṭau prayatnena yatitavyam ataḥ sadā
tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam
- 4
समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च
प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्चेह वैकृतम्
samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca
pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśceha vaikṛtam
- 5
तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्
धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः
tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam
dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣevitaiḥ
- 6
चरन्स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्
तेभ्यो ऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली
caransrotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan
tebhyo 'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī
- 7
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्
मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्
tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam
malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham
- 8
करोत्यधरकाये च तांस्तान्कृच्छ्रान् उपद्रवान्
आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविषूचिकाः
karotyadharakāye ca tāṃstānkṛcchrān upadravān
āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ
- 9
कण्ठोपरोधम् उद्गारान्व्याधीन् ऊर्ध्वं च नाभितः
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं त्वचि स्फुटनरूक्षते
kaṇṭhoparodham udgārānvyādhīn ūrdhvaṃ ca nābhitaḥ
śrotrādiṣvindriyavadhaṃ tvaci sphuṭanarūkṣate
- 10
रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं विवर्णताम्
अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भम् अरुचिं कृशतां भ्रमम्
rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām
arūṃṣyannasya viṣṭambham aruciṃ kṛśatāṃ bhramam
- 11
मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान्कर्कशाञ्छ्रमम्
गुर्वङ्गं चातिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्
māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyānkarkaśāñchramam
gurvaṅgaṃ cātirukstabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam
- 12
अस्थिस्थः सक्थिसंध्यस्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्
मज्जस्थो ऽस्थिषु सौषिर्यम् अस्वप्नं संततां रुजम्
asthisthaḥ sakthisaṃdhyasthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam
majjastho 'sthiṣu sauṣiryam asvapnaṃ saṃtatāṃ rujam
- 13
शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सर्गं सङ्गं विकृतिम् एव वा
तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः सिरास्वाध्मानरिक्तते
śukrasya śīghram utsargaṃ saṅgaṃ vikṛtim eva vā
tadvadgarbhasya śukrasthaḥ sirāsvādhmānariktate
- 14
तत्स्थः स्नावस्थितः कुर्याद्गृध्रस्यायामकुब्जताः
वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं संधिगतो ऽनिलः
tatsthaḥ snāvasthitaḥ kuryādgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ
vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ saṃdhigato 'nilaḥ
- 15
प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम्
सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्
prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām
sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam
- 16
स्तम्भनाक्षेपणस्वापसंध्याकुञ्चनकम्पनम्
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर्मुहुः
stambhanākṣepaṇasvāpasaṃdhyākuñcanakampanam
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ
- 17
तदाङ्गम् आक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः
अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृदाश्रिताः
tadāṅgam ākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ
adhaḥ pratihato vāyurvrajann ūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ
- 18
नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्
आक्षिपेत्परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्
nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan
ākṣipetparito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet
- 19
कृच्छ्राद् उच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः
कपोत इव कूजेच्च निःसंज्ञः सो ऽपतन्त्रकः
kṛcchrād ucchvasiti stabdhasrastamīlitadṛktataḥ
kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ so 'patantrakaḥ
- 20
स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि
अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यम् आवृते
sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi
aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyam āvṛte
- 21
गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः
अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः
garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ
abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ
- 22
मन्ये संस्तभ्य वातो ऽन्तरायच्छन्धमनीर्यदा
व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा
manye saṃstabhya vāto 'ntarāyacchandhamanīryadā
vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā
- 23
अन्तर्धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः
करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्
antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ
karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam
- 24
पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्
अन्तरायाम इत्येष बाह्यायामश्च तद्विधः
pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograham
antarāyāma ityeṣa bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ
- 25
देहस्य बहिरायामात्पृष्ठतो नीयते शिरः
उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते
dehasya bahirāyāmātpṛṣṭhato nīyate śiraḥ
uraścotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate
- 26
दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्तगात्रता
बाह्यायामं धनुःष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्
danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srastagātratā
bāhyāyāmaṃ dhanuḥṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam
- 27
व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्
व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वाम् आ पादमस्तकम्
vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt
vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvām ā pādamastakam
- 28
तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः
गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु च
tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ
gate vege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu ca
- 29
जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणाद् अभिघाततः
कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वानिलो हनू
jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇād abhighātataḥ
kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanū
- 30
करोति विवृतास्यत्वम् अथवा संवृतास्यताम्
हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्
karoti vivṛtāsyatvam athavā saṃvṛtāsyatām
hanusraṃsaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam

