79 shlokas
- 1
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोऽशनो ऽन्तकः
क्रोधो दक्षाध्वरध्वंसी रुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः
athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurojo'śano 'ntakaḥ
krodho dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhavaḥ
- 2
जन्मान्तयोर्मोहमयः संतापात्मापचारजः
विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते
janmāntayormohamayaḥ saṃtāpātmāpacārajaḥ
vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate
- 3
स जायते ऽष्टधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः
आगन्तुश्च मलास्तत्र स्वैः स्वैर्दुष्टाः प्रदूषणैः
sa jāyate 'ṣṭadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ
āgantuśca malāstatra svaiḥ svairduṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ
- 4
आमाशयं प्रविश्यामम् अनुगम्य पिधाय च
स्रोतांसि पक्तिस्थानाच्च निरस्य ज्वलनं बहिः
āmāśayaṃ praviśyāmam anugamya pidhāya ca
srotāṃsi paktisthānācca nirasya jvalanaṃ bahiḥ
- 5
सह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तः सकलं वपुः
कुर्वन्तो गात्रम् अत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते
saha tenābhisarpantastapantaḥ sakalaṃ vapuḥ
kurvanto gātram atyuṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te
- 6
स्रोतोविबन्धात्प्रायेण ततः स्वेदो न जायते
तस्य प्राग्रूपम् आलस्यम् अरतिर्गात्रगौरवम्
srotovibandhātprāyeṇa tataḥ svedo na jāyate
tasya prāgrūpam ālasyam aratirgātragauravam
- 7
आस्यवैरस्यम् अरुचिजृम्भा सास्राकुलाक्षिता
अङ्गमर्दो ऽविपाको ऽल्पप्राणता बहुनिद्रता
āsyavairasyam arucijṛmbhā sāsrākulākṣitā
aṅgamardo 'vipāko 'lpaprāṇatā bahunidratā
- 8
रोमहर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः
हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे
romaharṣo vinamanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ
hitopadeśeṣvakṣāntiḥ prītiramlapaṭūṣaṇe
- 9
द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड्भृशम्
शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः
dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu tathā bāleṣu tṛḍbhṛśam
śabdāgniśītavātāmbucchāyoṣṇeṣvanimittataḥ
- 10
इच्छा द्वेषश्च तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत्
आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम्
icchā dveṣaśca tadanu jvarasya vyaktatā bhavet
āgamāpagamakṣobhamṛdutāvedanoṣmaṇām
- 11
वैषम्यं तत्र तत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः
पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं शमः
vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ
pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ śamaḥ
- 12
विश्लेष इव संधीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः
पृष्ठं क्षोदम् इवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्
viśleṣa iva saṃdhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ
pṛṣṭhaṃ kṣodam ivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram
- 13
छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः
हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः
chidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ
hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ
- 14
स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनम् अंसयोः
अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः
skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanam aṃsayoḥ
aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ
- 15
निस्तोदः शङ्खयोर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता
कषायास्यत्वम् अथवा मलानाम् अप्रवर्तनम्
nistodaḥ śaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā
kaṣāyāsyatvam athavā malānām apravartanam
- 16
रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता
प्रसेकारोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः
rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā
prasekārocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ
- 17
कण्ठौष्ठशोषस्तृट्शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता
हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः
kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭśuṣkau chardikāsau viṣāditā
harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ
- 18
भ्रमः प्रलापो घर्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे
युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता
bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare
yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā
- 19
नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्छा मदो ऽरतिः
विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनम् अम्लकः
nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado 'ratiḥ
viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanam amlakaḥ
- 20
रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु
स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यम् अतितृष्णा च पित्तजे
raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu
svedo niḥśvāsavaigandhyam atitṛṣṇā ca pittaje
- 21
विशेषाद् अरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधो ऽल्पवेगता
प्रसेको मुखमाधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः
viśeṣād arucirjāḍyaṃ srotorodho 'lpavegatā
praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ
- 22
हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु
अङ्गेषु शीतपिटिकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे
hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu
aṅgeṣu śītapiṭikāstandrodardaḥ kaphodbhave
- 23
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता
यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजो ऽपि च
kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā
nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā
yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajo 'pi ca
- 24
शिरोऽर्तिमूर्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः
उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्
śiro'rtimūrchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ
unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calātsapittāt
- 25
तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्पीनसश्वसनकासविबन्धाः
शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्
tāpahānyaruciparvaśirorukpīnasaśvasanakāsavibandhāḥ
śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam
- 26
शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णाकासश्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः
मोहस्तन्द्रा लिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य
śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇākāsaśleṣmapittapravṛttiḥ
mohastandrā liptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya
- 27
सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहो ऽत्र च मुहुर्मुहुः
तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho 'tra ca muhurmuhuḥ
tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi
- 28
सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो ऽति नैव वा
गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्
sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo 'ti naiva vā
gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam
- 29
साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी
अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः
sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī
akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrdhaparvāsthirugbhramaḥ
- 30
सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवाचितः
परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्रस्ताङ्गसंधिता
sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivācitaḥ
paridagdhā kharā jihvā gurusrastāṅgasaṃdhitā

