59 shlokas
- 1
अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्
भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्
athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam
bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam
- 2
प्रायेण सुकुमाराणाम् अचङ्क्रमणशीलिनाम्
अभिघाताद् अशुद्धेश्च नृणाम् असृजि दूषिते
prāyeṇa sukumārāṇām acaṅkramaṇaśīlinām
abhighātād aśuddheśca nṛṇām asṛji dūṣite
- 3
वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः
तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तद् एव प्रदूषयेत्
vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ
tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktad eva pradūṣayet
- 4
आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्
तद् आहुर्नामभिस्तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति
āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam
tad āhurnāmabhistacca pūrvaṃ pādau pradhāvati
- 5
विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ तस्य लक्षणम्
भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता
viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam
bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā
- 6
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसंधिषु
कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः
jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasaṃdhiṣu
kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ
- 7
भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च
पादयोर्मूलम् आस्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि
bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca
pādayormūlam āsthāya kadāciddhastayorapi
- 8
आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति
त्वङ्मांसाश्रयम् उत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः
ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati
tvaṅmāṃsāśrayam uttānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ
- 9
कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान्धातून् अभिद्रवत्
कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता
kālāntareṇa gambhīraṃ sarvāndhātūn abhidravat
kaṇḍvādisaṃyutottāne tvaktāmrā śyāvalohitā
- 10
सायामा भृशदाहोषा गम्भीरे ऽधिकपूर्वरुक्
श्वयथुर्ग्रथितः पाकी वायुः संध्यस्थिमज्जसु
sāyāmā bhṛśadāhoṣā gambhīre 'dhikapūrvaruk
śvayathurgrathitaḥ pākī vāyuḥ saṃdhyasthimajjasu
- 11
छिन्दन्न् इव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्
करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्
chindann iva caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān
karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran
- 12
वाते ऽधिके ऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्
शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः
vāte 'dhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam
śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ
- 13
धमन्यङ्गुलिसंधीनां संकोचो ऽङ्गग्रहो ऽतिरुक्
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः
dhamanyaṅgulisaṃdhīnāṃ saṃkoco 'ṅgagraho 'tiruk
śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ
- 14
रक्ते शोफो ऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते
स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः
rakte śopho 'tiruktodastāmraścimicimāyate
snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ
- 15
पित्ते विदाहः संमोहः स्वेदो मूर्छा मदः सतृट्
स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता
pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svedo mūrchā madaḥ satṛṭ
sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā
- 16
कफे स्तैमित्यगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः
कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च संकरे
kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ
kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgaṃ ca saṃkare
- 17
एकदोषानुगं साध्यं नवं याप्यं द्विदोषजम्
त्रिदोषजं त्यजेत्स्रावि स्तब्धम् अर्बुदकारि च
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam
tridoṣajaṃ tyajetsrāvi stabdham arbudakāri ca
- 18
रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासंधिषु मारुतः
निविश्यान्योन्यम् आवार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्
raktamārgaṃ nihatyāśu śākhāsaṃdhiṣu mārutaḥ
niviśyānyonyam āvārya vedanābhirharatyasūn
- 19
वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः
अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः
vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ
atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ
- 20
कुपितश्चक्षुरादीनाम् उपघातं प्रवर्तयेत्
पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्
kupitaścakṣurādīnām upaghātaṃ pravartayet
pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn
- 21
उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः
गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्
udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ
gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān
- 22
कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्
कुर्याच्च गलगण्डादींस्तांस्ताञ्जत्रूर्ध्वसंश्रयान्
kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapīnasān
kuryācca galagaṇḍādīṃstāṃstāñjatrūrdhvasaṃśrayān
- 23
व्यानो ऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः
विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः
vyāno 'tigamanadhyānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ
virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ
- 24
पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोत्प्लवज्वरान्
सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः
puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittotplavajvarān
sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ
- 25
कुष्ठं विसर्पम् अन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान्गदान्
समानो विषमाजीर्णशीतसंकीर्णभोजनैः
kuṣṭhaṃ visarpam anyāṃśca kuryātsarvāṅgagāngadān
samāno viṣamājīrṇaśītasaṃkīrṇabhojanaiḥ
- 26
करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः
शूलगुल्मग्रहण्यादीन्पक्वामाशयजान्गदान्
karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ
śūlagulmagrahaṇyādīnpakvāmāśayajāngadān
- 27
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः
यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः
apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ
yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ
- 28
कुपितः कुरुते रोगान्कृच्छ्रान्पक्वाशयाश्रयान्
मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून्
kupitaḥ kurute rogānkṛcchrānpakvāśayāśrayān
mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikānbahūn
- 29
सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः
स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः
sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ
snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ
- 30
कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च
युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्
kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca
yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt

