41 shlokas
- 1
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मतो दश पित्ततः
षट्चत्वारो ऽनिलात्तेषां मेदोमूत्रकफावहम्
athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
pramehā viṃśatistatra śleṣmato daśa pittataḥ
ṣaṭcatvāro 'nilātteṣāṃ medomūtrakaphāvaham
- 2
अन्नपानक्रियाजातं यत्प्रायस्तत्प्रवर्तकम्
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतलम्
annapānakriyājātaṃ yatprāyastatpravartakam
svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītalam
- 3
नवधान्यसुरानूपमांसेक्षुगुडगोरसम्
एकस्थानासनरतिः शयनं विधिवर्जितम्
navadhānyasurānūpamāṃsekṣuguḍagorasam
ekasthānāsanaratiḥ śayanaṃ vidhivarjitam
- 4
वस्तिम् आश्रित्य कुरुते प्रमेहान्दूषितः कफः
दूषयित्वा वपुःक्लेदस्वेदमेदोरसामिषम्
vastim āśritya kurute pramehāndūṣitaḥ kaphaḥ
dūṣayitvā vapuḥkledasvedamedorasāmiṣam
- 5
पित्तं रक्तम् अपि क्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम्
धातून्वस्तिम् उपानीय तत्क्षये ऽपि च मारुतः
pittaṃ raktam api kṣīṇe kaphādau mūtrasaṃśrayam
dhātūnvastim upānīya tatkṣaye 'pi ca mārutaḥ
- 6
साध्ययाप्यपरित्याज्या मेहास्तेनैव तद्भवाः
समासमक्रियतया महात्ययतयापि च
sādhyayāpyaparityājyā mehāstenaiva tadbhavāḥ
samāsamakriyatayā mahātyayatayāpi ca
- 7
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता
दोषदूष्याविशेषे ऽपि तत्संयोगविशेषतः
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā
doṣadūṣyāviśeṣe 'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ
- 8
मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धम् उदकोपमम्
mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate
acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandham udakopamam
- 9
मेहत्युदकमेहेन किंचिच्चाविलपिच्छिलम्
इक्षो रसम् इवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः
mehatyudakamehena kiṃciccāvilapicchilam
ikṣo rasam ivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ
- 10
सान्द्रीभवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति
सुरामेही सुरातुल्यम् उपर्यच्छम् अधो घनम्
sāndrībhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati
surāmehī surātulyam uparyaccham adho ghanam
- 11
संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम्
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति
saṃhṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavadbahalaṃ sitam
śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati
- 12
मूर्ताणून्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान्
शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्
mūrtāṇūnsikatāmehī sikatārūpiṇo malān
śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam
- 13
शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्
śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati
lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam
- 14
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत्
नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मषीनिभम्
gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat
nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī maṣīnibham
- 15
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासंनिभं दहत्
विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम्
hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsaṃnibhaṃ dahat
visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam
- 16
विस्रम् उष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः
वसामेही वसामिश्रं वसां वा मूत्रयेन्मुहुः
visram uṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ
vasāmehī vasāmiśraṃ vasāṃ vā mūtrayenmuhuḥ
- 17
मज्जानं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम्
majjānaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ
hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam
- 18
सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति
मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा
salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati
madhumehī madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā
- 19
क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे ऽथवा
आवृतो दोषलिङ्गानि सो ऽनिमित्तं प्रदर्शयेत्
kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe 'thavā
āvṛto doṣaliṅgāni so 'nimittaṃ pradarśayet
- 20
क्षीणः क्षणात्क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम्
कालेनोपेक्षिताः सर्वे यद्यान्ति मधुमेहताम्
kṣīṇaḥ kṣaṇātkṣaṇātpūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām
kālenopekṣitāḥ sarve yadyānti madhumehatām
- 21
मधुरं यच्च सर्वेषु प्रायो मध्विव मेहति
सर्वे ऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः
madhuraṃ yacca sarveṣu prāyo madhviva mehati
sarve 'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ
- 22
अविपाको ऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः
उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम्
avipāko 'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ
upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām
- 23
वस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः
दाहस्तृष्णाम्लको मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम्
vastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ
dāhastṛṣṇāmlako mūrchā viḍbhedaḥ pittajanmanām
- 24
वातिकानाम् उदावर्तकम्पहृद्ग्रहलोलताः
शूलम् उन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते
vātikānām udāvartakampahṛdgrahalolatāḥ
śūlam unnidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate
- 25
शराविका कच्छपिका जालिनी विनतालजी
मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका
śarāvikā kacchapikā jālinī vinatālajī
masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā
- 26
विद्रधिश्चेति पिटिकाः प्रमेहोपेक्षया दश
संधिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु
vidradhiśceti piṭikāḥ pramehopekṣayā daśa
saṃdhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu
- 27
अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुजान्विता
शरावमानसंस्थाना पिटिका स्याच्छराविका
antonnatā madhyanimnā śyāvā kledarujānvitā
śarāvamānasaṃsthānā piṭikā syāccharāvikā
- 28
अवगाढार्तिनिस्तोदा महावस्तुपरिग्रहा
श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिटिका कच्छपी मता
avagāḍhārtinistodā mahāvastuparigrahā
ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā
- 29
स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धस्रावा महाशया
रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी
stabdhā sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśayā
rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī
- 30
अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वा जठरे ऽपि वा
महती पिटिका नीला विनता विनता स्मृता
avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā jaṭhare 'pi vā
mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smṛtā

