46 shlokas
- 1
अथात उदरनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
रोगाः सर्वे ऽपि मन्दे ऽग्नौ सुतराम् उदराणि तु
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसंचयात्
athāta udaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
rogāḥ sarve 'pi mande 'gnau sutarām udarāṇi tu
ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasaṃcayāt
- 2
ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः
प्राणाग्न्यपानान्संदूष्य कुर्युस्त्वङ्मांससंधिगाः
ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīrambuvāhinīḥ
prāṇāgnyapānānsaṃdūṣya kuryustvaṅmāṃsasaṃdhigāḥ
- 3
आध्माप्य कुक्षिम् उदरम् अष्टधा तच्च भिद्यते
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः
ādhmāpya kukṣim udaram aṣṭadhā tacca bhidyate
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ
- 4
तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः
नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः
tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ
naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ
- 5
स्युः प्रेतरूपाः पुरुषा भाविनस्तस्य लक्षणम्
क्षुन्नाशो ऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते
syuḥ pretarūpāḥ puruṣā bhāvinastasya lakṣaṇam
kṣunnāśo 'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate
- 6
जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च
क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पे ऽपि चेष्टिते
jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca
kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe 'pi ceṣṭite
- 7
वृद्धिर्विषो ऽप्रवृत्तिश्च किंचिच्छोफश्च पादयोः
रुग्वस्तिसंधौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि
vṛddhirviṣo 'pravṛttiśca kiṃcicchophaśca pādayoḥ
rugvastisaṃdhau tatatā laghvalpābhojanairapi
- 8
राजीजन्म वलीनाशो जठरे जठरेषु तु
सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गो ऽल्पवह्निता
rājījanma valīnāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu
sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo 'lpavahnitā
- 9
दाहः श्वयथुराध्मानम् अन्ते सलिलसंभवः
सर्वं त्वतोयम् अरुणम् अशोफं नातिभारिकम्
dāhaḥ śvayathurādhmānam ante salilasaṃbhavaḥ
sarvaṃ tvatoyam aruṇam aśophaṃ nātibhārikam
- 10
गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडगुडायते
नाभिम् अन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति
gavākṣitaṃ sirājālaiḥ sadā guḍaguḍāyate
nābhim antraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati
- 11
मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः
सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड्बद्धा मूत्रम् अल्पकम्
māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ
saśabdo niścaredvāyurviḍbaddhā mūtram alpakam
- 12
नातिमन्दो ऽनलो लौल्यं न च स्याद्विरसं मुखम्
तत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्ककुक्षिषु
nātimando 'nalo laulyaṃ na ca syādvirasaṃ mukham
tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkakukṣiṣu
- 13
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभेदनम्
शुष्ककासो ऽङ्गमर्दो ऽधोगुरुता मलसंग्रहः
kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharukparvabhedanam
śuṣkakāso 'ṅgamardo 'dhogurutā malasaṃgrahaḥ
- 14
श्यावारुणत्वगादित्वम् अकस्माद्वृद्धिह्रासवत्
सतोदभेदम् उदरं तनुकृष्णसिराततम्
śyāvāruṇatvagāditvam akasmādvṛddhihrāsavat
satodabhedam udaraṃ tanukṛṣṇasirātatam
- 15
आध्मातदृतिवच्छब्दम् आहतं प्रकरोति च
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः
ādhmātadṛtivacchabdam āhataṃ prakaroti ca
vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ
- 16
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट्कटुकास्यता
भ्रमो ऽतीसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्
pittodare jvaro mūrchā dāhastṛṭkaṭukāsyatā
bhramo 'tīsāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit
- 17
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते
धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते
pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate
dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate
- 18
श्लेष्मोदरे ऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्
निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता
śleṣmodare 'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam
nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā
- 19
उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्लराजीततं महत्
चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्
udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śuklarājītataṃ mahat
cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram
- 20
त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैः स्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः
गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः संचिता मलाः
tridoṣakopanaistaistaiḥ strīdattaiśca rajomalaiḥ
garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ saṃcitā malāḥ
- 21
कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम्
कुर्युस्त्रिलिङ्गम् उदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्
koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrchābhramānvitam
kuryustriliṅgam udaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam
- 22
बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने
अत्याशितस्य संक्षोभाद्यानयानादिचेष्टितैः
bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane
atyāśitasya saṃkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ
- 23
अतिव्यवायकर्माध्ववमनव्याधिकर्शनैः
वामपार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानाद्विवर्धते
ativyavāyakarmādhvavamanavyādhikarśanaiḥ
vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānādvivardhate
- 24
शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत्
सो ऽष्ठीलेवातिकठिनः प्राक्ततः कूर्मपृष्ठवत्
śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet
so 'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāktataḥ kūrmapṛṣṭhavat
- 25
क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षावुदरम् आवहेत्
श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः
krameṇa vardhamānaśca kukṣāvudaram āvahet
śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ
- 26
पाण्डुत्वमूर्छाछर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्
अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्
pāṇḍutvamūrchāchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam
aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat
- 27
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान्क्रमात्
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ
gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malānkramāt
- 28
प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृद् अपि च्युतम्
पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे
plīhavaddakṣiṇātpārśvātkuryādyakṛd api cyutam
pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude
- 29
दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वान्त्रोपलेपिभिः
वर्चःपित्तकफान्रुद्ध्वा करोति कुपितो ऽनिलः
durnāmabhirudāvartairanyairvāntropalepibhiḥ
varcaḥpittakaphānruddhvā karoti kupito 'nilaḥ
- 30
अपानो जठरं तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः
कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक्
apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ
kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk

