63 shlokas
- 1
अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
भुक्तैः पर्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः
जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः
athāto vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ
jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ
- 2
दुष्टत्वङ्मांसमेदोऽस्थिस्नाय्वसृक्कण्डराश्रयः
यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः
duṣṭatvaṅmāṃsamedo'sthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ
yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ
- 3
वृत्तः स्याद् आयतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च
vṛttaḥ syād āyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ
doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca
- 4
बाह्यो ऽत्र तत्र तत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः
आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्घनः
bāhyo 'tra tatra tatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ
āntaro dāruṇataro gambhīro gulmavadghanaḥ
- 5
वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत्
नाभिवस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे
valmīkavatsamucchrāyī śīghraghātyagniśastravat
nābhivastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe
- 6
स्याद्वृक्कयोरपाने च वातात्तत्रातितीव्ररुक्
श्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः
syādvṛkkayorapāne ca vātāttatrātitīvraruk
śyāvāruṇaścirotthānapāko viṣamasaṃsthitiḥ
- 7
व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्
vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān
raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān
- 8
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्
सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः
kṣiprotthānaprapākaśca pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt
sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ
- 9
चिरोत्थानविपाकश्च संकीर्णः संनिपाततः
सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्
cirotthānavipākaśca saṃkīrṇaḥ saṃnipātataḥ
sāmarthyāccātra vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam
- 10
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः
पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्यः स्त्रीणाम् एव तथान्तरः
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ
pittaliṅgo 'sṛjā bāhyaḥ strīṇām eva tathāntaraḥ
- 11
शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वापथ्यकारिणः
क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तम् ईरयन्
śastrādyairabhighātena kṣate vāpathyakāriṇaḥ
kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittam īrayan
- 12
पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्
तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः
pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam
teṣūpadravabhedaśca smṛto 'dhiṣṭhānabhedataḥ
- 13
नाभ्यां हिध्मा भवेद्वस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च
श्वासो यकृति रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य तृट्पुनः
nābhyāṃ hidhmā bhavedvastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca
śvāso yakṛti rodhastu plīhnyucchvāsasya tṛṭpunaḥ
- 14
गलग्रहश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि
प्रमोहस्तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा
galagrahaśca klomni syātsarvāṅgapragraho hṛdi
pramohastamakaḥ kāso hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā
- 15
कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च
सक्थ्नोर्ग्रहो वङ्क्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः
kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca
sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ kaṭipṛṣṭhayoḥ
- 16
पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवद् आदिशेत्
pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam
āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śophavad ādiśet
- 17
नाभेरूर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्
गुदास्यान्नाभिजो विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ
nābherūrdhvaṃ mukhātpakvāḥ prasravantyadhare gudāt
gudāsyānnābhijo vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau
- 18
यथास्वं व्रणवत्तत्र विवर्ज्यः संनिपातजः
पक्वो हृन्नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर्बहिरेव वा
yathāsvaṃ vraṇavattatra vivarjyaḥ saṃnipātajaḥ
pakvo hṛnnābhivastistho bhinno 'ntarbahireva vā
- 19
पक्वश्चान्तः स्रवन्वक्त्रात्क्षीणस्योपद्रवान्वितः
एवम् एव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्
pakvaścāntaḥ sravanvaktrātkṣīṇasyopadravānvitaḥ
evam eva stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām
- 20
सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः
स्तने सदुग्धे ऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः
sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchvayathurghanaḥ
stane sadugdhe 'dugdhe vā bāhyavidradhilakṣaṇaḥ
- 21
नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात्कन्यानां न स जायते
क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्
nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvātkanyānāṃ na sa jāyate
kruddho ruddhagatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran
- 22
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः
muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ
prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ
- 23
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्
doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ
mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam
- 24
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वाताद् अहेतुरुक्
पक्वोदुम्बरसंकाशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्
vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātād aheturuk
pakvodumbarasaṃkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān
- 25
कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक्
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः
kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmānkaṭhino 'lparuk
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ
- 26
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः
kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ
mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ
- 27
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः
मूत्रकृच्छ्रम् अधस्ताच्च वलयं फलकोशयोः
ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ
mūtrakṛcchram adhastācca valayaṃ phalakośayoḥ
- 28
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ
dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ
- 29
क्षोभणैः क्षुभितो ऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशाद् अधो नयेत्
kṣobhaṇaiḥ kṣubhito 'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā
pavano viguṇīkṛtya svaniveśād adho nayet
- 30
कुर्याद्वङ्क्षणसंधिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिम् आध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः
प्रपीडितो ऽन्तः स्वनवान्प्रयाति प्रध्मापयन्न् एति पुनश्च मुक्तः
kuryādvaṅkṣaṇasaṃdhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā
upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhim ādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ
prapīḍito 'ntaḥ svanavānprayāti pradhmāpayann eti punaśca muktaḥ

