68 shlokas
- 1
अथातः पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः
तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्
athātaḥ pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ
tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam
- 2
धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्
श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरम् आश्रितम्
dhamanīrdaśa samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum
śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaram āśritam
- 3
त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान्पृथग्विधान्
पाण्डुहारिद्रहरितान्पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्
tvaṅmāṃsayostatkurute tvaci varṇānpṛthagvidhān
pāṇḍuhāridraharitānpāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam
- 4
यतो ऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगस्तेन गौरवम्
धातूनां स्याच्च शैथिल्यम् ओजसश्च गुणक्षयः
yato 'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogastena gauravam
dhātūnāṃ syācca śaithilyam ojasaśca guṇakṣayaḥ
- 5
ततो ऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः
मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च
tato 'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ
mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca
- 6
शूनाक्षिकूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनो ऽल्पवाक्
अन्नद्विट्शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः
śūnākṣikūṭaḥ sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano 'lpavāk
annadviṭśiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ
- 7
सन्नसक्थो ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी भ्रमी श्रमी
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्
sannasaktho jvarī śvāsī karṇakṣveḍī bhramī śramī
sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt
- 8
प्राग्रूपम् अस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि
अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावो ऽल्पवह्निता
prāgrūpam asya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci
aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo 'lpavahnitā
- 9
सादः श्रमो ऽनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्
कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता
sādaḥ śramo 'nilāttatra gātraruktodakampanam
kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā
- 10
शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्
पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः
śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk
pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ
- 11
तृट्स्वेदमूर्छाशीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता
वर्चोभेदो ऽम्लको दाहः कफाच्छुक्लसिरादिता
tṛṭsvedamūrchāśītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvaktratā
varcobhedo 'mlako dāhaḥ kaphācchuklasirāditā
- 12
तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः
कासश्छर्दिश्च निचयान्मिश्रलिङ्गो ऽतिदुःसहः
tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ
kāsaśchardiśca nicayānmiśraliṅgo 'tiduḥsahaḥ
- 13
मृत्कषायानिलं पित्तम् ऊषरा मधुरा कफम्
दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च
mṛtkaṣāyānilaṃ pittam ūṣarā madhurā kapham
dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca
- 14
स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य कुर्याद्रुद्ध्वा च पूर्ववत्
पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः
srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādruddhvā ca pūrvavat
pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ
- 15
पुरीषं कृमिमन्मुञ्चेद्भिन्नं सासृक्कफं नरः
यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्
purīṣaṃ kṛmimanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ
yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām
- 16
कोष्ठशाखाश्रयां पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसम् आवहेत्
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तया
koṣṭhaśākhāśrayāṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsam āvahet
hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā
- 17
दाहाविपाकतृष्णावान्भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः
भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगाद् ऋते ऽपि च
dāhāvipākatṛṣṇāvānbhekābho durbalendriyaḥ
bhavetpittolbaṇasyāsau pāṇḍurogād ṛte 'pi ca
- 18
उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामला
हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्
upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbhakāmalā
haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet
- 19
वातपित्ताद्भ्रमस्तृष्णा स्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः
तन्द्रा बलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्
vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdurjvaraḥ
tandrā balānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam
- 20
अलसं चेति शंसन्ति तेषां पूर्वम् उपद्रवाः
शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते
alasaṃ ceti śaṃsanti teṣāṃ pūrvam upadravāḥ
śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate
- 21
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिःसिराः
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्
pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭānbahiḥsirāḥ
nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam
- 22
उत्सेधं संहतं शोफं तम् आहुर्निचयाद् अतः
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्
utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tam āhurnicayād ataḥ
sarvaṃ hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam
- 23
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषाद् अपि
द्विधा वा निजम् आगन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजं च तम्
doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣād api
dvidhā vā nijam āgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam
- 24
पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः
सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः
pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ
sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ
- 25
व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्
अतिमात्रम् अथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्
vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam
atimātram athānyasya gurvamlasnigdhaśītalam
- 26
लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बु स्वप्नजागरम्
मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरम् अजीर्णश्रममैथुनम्
lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbu svapnajāgaram
mṛdgrāmyamāṃsavallūram ajīrṇaśramamaithunam
- 27
पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा
श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः
padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā
śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ
- 28
विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भविसर्पपाण्डवः
अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः
viṣūcyalasakacchardigarbhavisarpapāṇḍavaḥ
anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ
- 29
ऊर्ध्वं शोफम् अधो वस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः
सर्वाङ्गगाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः
ūrdhvaṃ śopham adho vastau madhye kurvanti madhyagāḥ
sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ
- 30
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामो ऽङ्गगौरवम्
वाताच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमारुणासितः
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo 'ṅgagauravam
vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇāsitaḥ

