56 shlokas
- 1
अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना
साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः
athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā
sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sevitaiḥ
- 2
पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वेरिता मलाः
सिराः प्रपद्य तिर्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्
pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairveritā malāḥ
sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam
- 3
दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः
त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तत्
dūṣayanti ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ
tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭham uśanti tat
- 4
कालेनोपेक्षितं यस्मात्सर्वं कुष्णाति तद्वपुः
प्रपद्य धातून्व्याप्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत्
kālenopekṣitaṃ yasmātsarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ
prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvānsaṃkledya cāvahet
- 5
सस्वेदक्लेदसंकोथान्कृमीन्सूक्ष्मान्सुदारुणान्
रोमत्वक्स्नायुधमनीतरुणास्थीनि यैः क्रमात्
sasvedakledasaṃkothānkṛmīnsūkṣmānsudāruṇān
romatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt
- 6
भक्षयेच्छ्वित्रम् अस्माच्च कुष्ठबाह्यम् उदाहृतम्
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः
bhakṣayecchvitram asmācca kuṣṭhabāhyam udāhṛtam
kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ
- 7
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशो ऽधिकत्वतः
वातेन कुष्ठं कापालं पित्ताद् औदुम्बरं कफात्
sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo 'dhikatvataḥ
vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittād audumbaraṃ kaphāt
- 8
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋक्षाख्यं वातपित्तजम्
चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛkṣākhyaṃ vātapittajam
carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ
- 9
वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा
vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadrūśatāruṣī
puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā
- 10
सर्वैः स्यात्काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्
पुण्डरीकर्क्षजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु
sarvaiḥ syātkākaṇaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam
puṇḍarīkarkṣajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu
- 11
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शखेदास्वेदविवर्णताः
दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः श्रमः
atiślakṣṇakharasparśakhedāsvedavivarṇatāḥ
dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥ śramaḥ
- 12
व्रणानाम् अधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः
रूढानाम् अपि रूक्षत्वं निमित्ते ऽल्पे ऽपि कोपनम्
vraṇānām adhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ
rūḍhānām api rūkṣatvaṃ nimitte 'lpe 'pi kopanam
- 13
रोमहर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यम्कुष्ठलक्षणम् अग्रजम्
कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु
romaharṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyamkuṣṭhalakṣaṇam agrajam
kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu
- 14
विस्तृतासमपर्यन्तं हृषितैर्रोमभिश्चितम्
तोदाढ्यम् अल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च
vistṛtāsamaparyantaṃ hṛṣitairromabhiścitam
todāḍhyam alpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca
- 15
पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोम गौरसिराचितम्
बहलं बहलक्लेदरक्तं दाहरुजाधिकम्
pakvodumbaratāmratvagroma gaurasirācitam
bahalaṃ bahalakledaraktaṃ dāharujādhikam
- 16
आशूत्थानावदरणकृमि विद्याद् उदुम्बरम्
स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तम् अनाशुगम्
āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyād udumbaram
sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktam anāśugam
- 17
अन्योन्यसक्तम् उत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमि
श्लक्ष्णपीताभपर्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्
anyonyasaktam utsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi
ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam
- 18
सकण्डूपिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका
परुषं तनु रक्तान्तम् अन्तःश्यावं समुन्नतम्
sakaṇḍūpiṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā
paruṣaṃ tanu raktāntam antaḥśyāvaṃ samunnatam
- 19
सतोददाहरुक्क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश्चितम्
ऋक्षजिह्वाकृति प्रोक्तम् ऋक्षजिह्वं बहुक्रिमि
satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭikaiścitam
ṛkṣajihvākṛti proktam ṛkṣajihvaṃ bahukrimi
- 20
हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्मैकाख्यं महाश्रयम्
अस्वेदं मत्स्यशकलसंनिभं किटिभं पुनः
hasticarmakharasparśaṃ carmaikākhyaṃ mahāśrayam
asvedaṃ matsyaśakalasaṃnibhaṃ kiṭibhaṃ punaḥ
- 21
रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्
सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धम् अन्तर्घृष्टं रजः किरेत्
rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam
sidhmaṃ rūkṣaṃ bahiḥ snigdham antarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret
- 22
श्लक्ष्णस्पर्शं तनु श्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्
प्रायेण चोर्ध्वकाये स्याद्गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्
ślakṣṇasparśaṃ tanu śvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat
prāyeṇa cordhvakāye syādgaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam
- 23
रक्तैरलसकं पाणिपाददार्यो विपादिकाः
तीव्रार्त्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटिकाचिताः
raktairalasakaṃ pāṇipādadāryo vipādikāḥ
tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭikācitāḥ
- 24
दीर्घप्रताना दूर्वावद् अतसीकुसुमच्छविः
उत्सन्नमण्डला दद्रूः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी
dīrghapratānā dūrvāvad atasīkusumacchaviḥ
utsannamaṇḍalā dadrūḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī
- 25
स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम्
शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पर्वजन्म च
sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam
śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca
- 26
रक्तान्तम् अन्तरा पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्
सोत्सेधम् आचितं रक्तैः पद्मपत्त्रम् इवांशुभिः
raktāntam antarā pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam
sotsedham ācitaṃ raktaiḥ padmapattram ivāṃśubhiḥ
- 27
घनभूरिलसीकासृक्प्रायम् आशु विभेदि च
पुण्डरीकं तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सितारुणैः
ghanabhūrilasīkāsṛkprāyam āśu vibhedi ca
puṇḍarīkaṃ tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ
- 28
विस्फोटं पिटिकाः पामा कण्डूक्लेदरुजाधिकाः
सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे
visphoṭaṃ piṭikāḥ pāmā kaṇḍūkledarujādhikāḥ
sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphikpāṇikūrpare
- 29
सस्फोटम् अस्पर्शसहं कण्डूषातोददाहवत्
रक्तं दलच्चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक्
sasphoṭam asparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat
raktaṃ dalaccarmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk
- 30
पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्तीफलोपमम्
कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्
pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam
kuṣṭhaliṅgairyutaṃ sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet

