24 shlokas
- 1
अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुःखम् आमयः
यक्ष्मातङ्कगदाबाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः
athātaḥ sarvaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duḥkham āmayaḥ
yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ
- 2
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा
संप्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
saṃprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam
- 3
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः
निदानम् आहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते
nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ
nidānam āhuḥ paryāyaiḥ prāgrūpaṃ yena lakṣyate
- 4
उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः
लिङ्गम् अव्यक्तम् अल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्
utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ
liṅgam avyaktam alpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham
- 5
तद् एव व्यक्ततां यातं रूपम् इत्यभिधीयते
संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नम् आकृतिः
tad eva vyaktatāṃ yātaṃ rūpam ityabhidhīyate
saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnam ākṛtiḥ
- 6
हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम्
औषधान्नविहाराणाम् उपयोगं सुखावहम्
hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām
auṣadhānnavihārāṇām upayogaṃ sukhāvaham
- 7
विद्याद् उपशयं व्याधेः स हि सात्म्यम् इति स्मृतः
विपरीतो ऽनुपशयो व्याध्यसात्म्याभिसंज्ञितः
vidyād upaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyam iti smṛtaḥ
viparīto 'nupaśayo vyādhyasātmyābhisaṃjñitaḥ
- 8
यथादुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता
निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिर्जातिरागतिः
yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā
nirvṛttirāmayasyāsau saṃprāptirjātirāgatiḥ
- 9
संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः
सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति
saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ
sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti
- 10
दोषाणां समवेतानां विकल्पो ऽंशांशकल्पना
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यम् आदिशेत्
doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpo 'ṃśāṃśakalpanā
svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyam ādiśet
- 11
हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्
नक्तंदिनर्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्
hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam
naktaṃdinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam
- 12
इति प्रोक्तो निदानार्थस्तं व्यासेनोपदेक्ष्यति
सर्वेषाम् एव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः
iti prokto nidānārthastaṃ vyāsenopadekṣyati
sarveṣām eva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ
- 13
तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्
अहितं त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्राग् उदाहृतः
tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam
ahitaṃ trividho yogastrayāṇāṃ prāg udāhṛtaḥ
- 14
तिक्तोषणकषायाल्परूक्षप्रमितभोजनैः
धारणोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः
tiktoṣaṇakaṣāyālparūkṣapramitabhojanaiḥ
dhāraṇodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ
- 15
क्रियातियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः
ग्रीष्माहोरात्रिभुक्तान्ते प्रकुप्यति समीरणः
kriyātiyogabhīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ
grīṣmāhorātribhuktānte prakupyati samīraṇaḥ
- 16
पित्तं कट्वम्लतीक्ष्णोष्णपटुक्रोधविदाहिभिः
शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च
pittaṃ kaṭvamlatīkṣṇoṣṇapaṭukrodhavidāhibhiḥ
śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca
- 17
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः
आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नातिबृंहणैः
svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ
āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnātibṛṃhaṇaiḥ
- 18
प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तमात्रवसन्तयोः
पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे च श्लेष्मा द्वन्द्वं तु संकरात्
pracchardanādyayogena bhuktamātravasantayoḥ
pūrvāhṇe pūrvarātre ca śleṣmā dvandvaṃ tu saṃkarāt
- 19
मिश्रीभावात्समस्तानां संनिपातस्तथा पुनः
संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाध्यशनादिभिः
miśrībhāvātsamastānāṃ saṃnipātastathā punaḥ
saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādhyaśanādibhiḥ
- 20
व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः
पिण्याकमृद्यवसुरापूतिशुष्ककृशामिषैः
vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ
piṇyākamṛdyavasurāpūtiśuṣkakṛśāmiṣaiḥ
- 21
दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्तनात्
ऋतोर्दुष्टात्पुरोवाताद्ग्रहावेशाद्विषाद्गरात्
doṣatrayakaraistaistaistathānnaparivartanāt
ṛtorduṣṭātpurovātādgrahāveśādviṣādgarāt
- 22
दुष्टान्नात्पर्वताश्लेषाद्ग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात्
मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानां च निषेवणात्
duṣṭānnātparvatāśleṣādgrahairjanmarkṣapīḍanāt
mithyāyogācca vividhātpāpānāṃ ca niṣevaṇāt
- 23
स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः
प्रतिरोगम् इति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः
strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ
pratirogam iti kruddhā rogādhiṣṭhānagāminīḥ
- 24
रसायनीः प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते
rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate

