58 shlokas
- 1
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः
राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराड् इति च स्मृतः
athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ
rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍ iti ca smṛtaḥ
- 2
नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञो ऽभूद्यद् अयं पुरा
यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः
nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño 'bhūdyad ayaṃ purā
yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ
- 3
देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्संभवाच्च सः
रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट्तेषु राजनात्
dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsaṃbhavācca saḥ
rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭteṣu rājanāt
- 4
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसंक्षयः
अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः
sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṃkṣayaḥ
annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ
- 5
तैरुदीर्णो ऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः
शरीरसंधीन् आविश्य तान्सिराश्च प्रपीडयन्
tairudīrṇo 'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ
śarīrasaṃdhīn āviśya tānsirāśca prapīḍayan
- 6
मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा
सर्पन्न् ऊर्ध्वम् अधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्
mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā
sarpann ūrdhvam adhastiryagyathāsvaṃ janayedgadān
- 7
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः
प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ
praseko mukhamādhuryaṃ sadanaṃ vahnidehayoḥ
- 8
स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्
मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायो ऽन्नपानयोः
sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam
makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo 'nnapānayoḥ
- 9
हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतो ऽपि बलक्षयः
पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफो ऽक्ष्णोर् अतिशुक्लता
hṛllāsaśchardiraruciraśnato 'pi balakṣayaḥ
pāṇyoravekṣā pādāsyaśopho 'kṣṇor atiśuklatā
- 10
बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्
स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम्
bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam
strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrdhaguṇṭhanam
- 11
नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत्
पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः
nakhakeśātivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet
pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ
- 12
केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्
शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतो ऽम्भसः
keśāsthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam
śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhasaḥ
- 13
ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्
पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजो ऽरुचिः
jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām
pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo 'ruciḥ
- 14
ऊर्ध्वं विड्भ्रंशसंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे
तिर्यक्स्थे पार्श्वरुग्दोषे संधिगे भवति ज्वरः
ūrdhvaṃ viḍbhraṃśasaṃśoṣāvadhaśchardiśca koṣṭhage
tiryaksthe pārśvarugdoṣe saṃdhige bhavati jvaraḥ
- 15
रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः
तेषाम् उपद्रवान्विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसम् उरोरुजम्
rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ
teṣām upadravānvidyātkaṇṭhoddhvaṃsam urorujam
- 16
जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः
तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलम् अंसाङ्गमर्दनम्
jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ
tatra vātācchiraḥpārśvaśūlam aṃsāṅgamardanam
- 17
कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु
दाहो ऽतीसारो ऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः
kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ pittātpādāṃsapāṇiṣu
dāho 'tīsāro 'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ
- 18
कफाद् अरोचकश्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम्
प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादो ऽल्पवह्निता
kaphād arocakaśchardiḥ kāso mūrdhāṅgagauravam
prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo 'lpavahnitā
- 19
दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः
स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च
doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ
srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca
- 20
विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तान् उपद्रवान्
कुर्याद् अगच्छन्मांसादीन् असृक्चोर्ध्वं प्रधावति
vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstān upadravān
kuryād agacchanmāṃsādīn asṛkcordhvaṃ pradhāvati
- 21
पच्यते कोष्ठ एवान्नम् अन्नपक्त्रैव चास्य यत्
प्रायो ऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये
pacyate koṣṭha evānnam annapaktraiva cāsya yat
prāyo 'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye
- 22
रसो ऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु
उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी
raso 'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu
upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī
- 23
लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्
वर्जयेत्साधयेद् एव सर्वेष्वपि ततो ऽन्यथा
liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam
varjayetsādhayed eva sarveṣvapi tato 'nyathā
- 24
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्षष्ठश्च मेदसा
स्वरभेदो भवेत्तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः
doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayātṣaṣṭhaśca medasā
svarabhedo bhavettatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ
- 25
शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयो ऽनिलात्
पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo 'nilāt
pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam
- 26
लिम्पन्न् इव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते
स्वरो विबद्धः सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः क्षयात्कषेत्
limpann iva kaphātkaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate
svaro vibaddhaḥ sarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayātkaṣet
- 27
धूमायतीव चात्यर्थं मेदसा श्लेष्मलक्षणः
कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्चात्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्
dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ
kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet
- 28
अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः
संनिपातेन मनसः संतापेन च पञ्चमः
arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ
saṃnipātena manasaḥ saṃtāpena ca pañcamaḥ
- 29
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्
सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt
sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam
- 30
छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी
उदानो विकृतो दोषान्सर्वास्वप्यूर्ध्वम् अस्यति
chardirdoṣaiḥ pṛthaksarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī
udāno vikṛto doṣānsarvāsvapyūrdhvam asyati

