41 shlokas
- 1
अथातो मदात्ययादिनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु
विकाषि विशदं मद्यम् ओजसो ऽस्माद्विपर्ययः
athāto madātyayādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu
vikāṣi viśadaṃ madyam ojaso 'smādviparyayaḥ
- 2
तीक्ष्णादयो विषे ऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः
जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः
tīkṣṇādayo viṣe 'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ
jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ
- 3
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीन् ओजसो गुणान्
दशभिर्दश संक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīn ojaso guṇān
daśabhirdaśa saṃkṣobhya ceto nayati vikriyām
- 4
आद्ये मदे द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः
दुर्विकल्पहतो मूढः सुखम् इत्यधिमुच्यते
ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ
durvikalpahato mūḍhaḥ sukham ityadhimucyate
- 5
मध्यमोत्तमयोः संधिं प्राप्य राजसतामसः
निरङ्कुश इव व्यालो न किंचिन्नाचरेज्जडः
madhyamottamayoḥ saṃdhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ
niraṅkuśa iva vyālo na kiṃcinnācarejjaḍaḥ
- 6
इयं भूमिरवद्यानां दौःशील्यस्येदम् आस्पदम्
एको ऽयं बहुमार्गाय दुर्गतेर्देशिकः परम्
iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauḥśīlyasyedam āspadam
eko 'yaṃ bahumārgāya durgaterdeśikaḥ param
- 7
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः
मरणाद् अपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्
niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ
maraṇād api pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām
- 8
धर्माधर्मं सुखं दुःखम् अर्थानर्थं हिताहितम्
यद् आसक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः
dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkham arthānarthaṃ hitāhitam
yad āsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ
- 9
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः
सोन्मादमदमूर्छायाः सापस्मारापतानकाः
madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ
sonmādamadamūrchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ
- 10
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वम् असाधु यत्
अयुक्तियुक्तम् अन्नं हि व्याधये मरणाय वा
yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvam asādhu yat
ayuktiyuktam annaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā
- 11
मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्
नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः
madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam
nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ
- 12
स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः
मेदःकफाधिका मन्दवातपित्ता दृढाग्नयः
snigdhāḥ sattvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ
medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ
- 13
विपर्यये ऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताश्च ये
मद्येन चाम्लरूक्षेण साजीर्णे बहुनाति च
viparyaye 'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāśca ye
madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunāti ca
- 14
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः
सर्वे ऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा
vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ
sarve 'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā
- 15
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा
विड्भेदः प्रततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरो ऽरुचिः
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā
viḍbhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro 'ruciḥ
- 16
शिरःपार्श्वास्थिरुक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः
उरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः
śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ
urovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ
- 17
स्वेदो ऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः
प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्
svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ
pralāpaśchardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam
- 18
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजो ऽनिलात्
स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते
viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo 'nilāt
svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate
- 19
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः
देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपोलता
pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ
deho haritahāridro raktanetrakapolatā
- 20
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरवम्
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं मुक्त्वा मद्यं पिबेत्तु यः
śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam
sarvaje sarvaliṅgatvaṃ muktvā madyaṃ pibettu yaḥ
- 21
सहसानुचितं वान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ
भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः
sahasānucitaṃ vānyattasya dhvaṃsakavikṣayau
bhavetāṃ mārutātkaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ
- 22
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषो ऽतिनिद्रता
शब्दासहत्वं तन्द्रा च विक्षये ऽङ्गशिरोऽतिरुक्
dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā
śabdāsahatvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅgaśiro'tiruk
- 23
हृत्कण्ठरोगः संमोहः कासस्तृष्णा वमिर्ज्वरः
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्
hṛtkaṇṭharogaḥ saṃmohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ
nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt
- 24
विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः
vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ
rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ
- 25
रसासृक्चेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः
मदमूर्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः
rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ
madamūrchāyasaṃnyāsā yathottarabalottarāḥ
- 26
मदो ऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि
सक्तानल्पद्रुताभाषश्चलः स्खलितचेष्टितः
mado 'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi
saktānalpadrutābhāṣaścalaḥ skhalitaceṣṭitaḥ
- 27
रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः
rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet
pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ
- 28
स्वल्पसम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्ध्यानपरो ऽलसः
सर्वात्मा संनिपातेन रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता
svalpasambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhyānaparo 'lasaḥ
sarvātmā saṃnipātena raktātstabdhāṅgadṛṣṭitā
- 29
पित्तलिङ्गं च मद्येन विकृतेहास्वराङ्गता
विषे कम्पो ऽतिनिद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकस्तु सः
pittaliṅgaṃ ca madyena vikṛtehāsvarāṅgatā
viṣe kampo 'tinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikastu saḥ
- 30
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन्शोणितादिषु
अरुणं कृष्णनीलं वा खं पश्यन्प्रविशेत्तमः
lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīnśoṇitādiṣu
aruṇaṃ kṛṣṇanīlaṃ vā khaṃ paśyanpraviśettamaḥ

