31 shlokas
- 1
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः
आमातीसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि
athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ
āmātīsāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi
- 2
रजोधूमानिलैर्मर्मघाताद् अतिहिमाम्बुना
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महान् ऊर्ध्वश्च पञ्चमः
rajodhūmānilairmarmaghātād atihimāmbunā
kṣudrakastamakaśchinno mahān ūrdhvaśca pañcamaḥ
- 3
कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः
प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्
kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ
prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan
- 4
उरःस्थः कुरुते श्वासम् आमाशयसमुद्भवम्
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता
uraḥsthaḥ kurute śvāsam āmāśayasamudbhavam
prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā
- 5
आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासातिभोजनैः
प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्
ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāsātibhojanaiḥ
preritaḥ prerayetkṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut
- 6
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्न् उदीर्य पवनः कफम्
परिगृह्य शिरोग्रीवम् उरः पार्श्वे च पीडयन्
pratilomaṃ sirā gacchann udīrya pavanaḥ kapham
parigṛhya śirogrīvam uraḥ pārśve ca pīḍayan
- 7
कासं घुर्घुरकं मोहम् अरुचिम्पीनसं तृषम्
करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्
kāsaṃ ghurghurakaṃ moham arucimpīnasaṃ tṛṣam
karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam
- 8
प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी
कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यम् ऋच्छति
pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī
kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyam ṛcchati
- 9
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशम् अर्तिमान्
विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः
ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśam artimān
viśuṣkāsyo muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ
- 10
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते
स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्
meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate
sa yāpyastamakaḥ sādhyo navo vā balino bhavet
- 11
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः
छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः
jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyetpratamakastu saḥ
chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmacchedarujārditaḥ
- 12
सस्वेदमूर्छः सानाहो वस्तिदाहनिरोधवान्
अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन्रक्तैकलोचनः
sasvedamūrchaḥ sānāho vastidāhanirodhavān
adhodṛgviplutākṣaśca muhyanraktaikalocanaḥ
- 13
शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः
महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्
śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ
mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan
- 14
उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्
प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः
uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam
praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ
- 15
वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्
शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन्कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्
vakṣaḥ samākṣipanbaddhamūtravarcā viśīrṇavāk
śuṣkakaṇṭho muhurmuhyankarṇaśaṅkhaśiro'tiruk
- 16
दीर्घम् ऊर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः
dīrgham ūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ
śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ
- 17
ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तम् अक्षिणी परितः क्षिपन्
मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्
ūrdhvadṛgvīkṣate bhrāntam akṣiṇī paritaḥ kṣipan
marmasu chidyamāneṣu paridevī niruddhavāk
- 18
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसंख्याप्रकृतिसंश्रयाः
ete sidhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam
śvāsaikahetuprāgrūpasaṃkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ
- 19
हिध्मा भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च
गम्भीरा च मरुत्तत्र त्वरयायुक्तिसेवितैः
hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca
gambhīrā ca maruttatra tvarayāyuktisevitaiḥ
- 20
रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः
करोति हिध्माम् अरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्
rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ
karoti hidhmām arujāṃ mandaśabdāṃ kṣavānugām
- 21
शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च सान्नजा
आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्
śamaṃ sātmyānnapānena yā prayāti ca sānnajā
āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet
- 22
जत्रुमूलप्रविसृताम् अल्पवेगां मृदुं च सा
वृद्धिम् आयास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्
jatrumūlapravisṛtām alpavegāṃ mṛduṃ ca sā
vṛddhim āyāsyato yāti bhuktamātre ca mārdavam
- 23
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते
परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति
cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate
pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati
- 24
कम्पयन्ती शिरोग्रीवम् आध्मातस्यातितृष्यतः
प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः
kampayantī śirogrīvam ādhmātasyātitṛṣyataḥ
pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ
- 25
यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा
स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः
yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā
stabdhabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ
- 26
स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती
रुन्धती मार्गम् अन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्
stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī
rundhatī mārgam annasya kurvatī marmaghaṭṭanam
- 27
पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते
महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला
pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahāhidhmā pravartate
mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā
- 28
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते
तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भाम् अङ्गप्रसारणम्
pakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate
tadrūpā sā muhuḥ kuryājjṛmbhām aṅgaprasāraṇam
- 29
गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा तासु साधयेत्
आद्ये द्वे वर्जयेद् अन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्
gambhīreṇānunādena gambhīrā tāsu sādhayet
ādye dve varjayed antye sarvaliṅgāṃ ca veginīm
- 30
सर्वाश्च संचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा
sarvāśca saṃcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ
vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṣatasya vā

