30 shlokas
- 1
अथातो ऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः
अतीसारः स सुतरां जायते ऽत्यम्बुपानतः
athāto 'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ
atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate 'tyambupānataḥ
- 2
कृशशुष्कामिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकैः
मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरर्शोभिः स्नेहविभ्रमात्
kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ
madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ snehavibhramāt
- 3
कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितो ऽनिलः
विस्रंसयत्यधो ऽब्धातुं हत्वा तेनैव चानलम्
kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito 'nilaḥ
visraṃsayatyadho 'bdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam
- 4
व्यापद्यानुशकृत्कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्
प्रकल्पते ऽतिसाराय लक्षणं तस्य भाविनः
vyāpadyānuśakṛtkoṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan
prakalpate 'tisārāya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ
- 5
तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः
आध्मानम् अविपाकश्च तत्र वातेन विड्जलम्
todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ
ādhmānam avipākaśca tatra vātena viḍjalam
- 6
अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धम् उपवेश्यते
रूक्षं सफेनम् अच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः
alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddham upaveśyate
rūkṣaṃ saphenam acchaṃ ca grathitaṃ vā muhurmuhuḥ
- 7
तथा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्तिकम्
शुष्कास्यो भ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिष्टनन्
tathā dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam
śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniṣṭanan
- 8
पित्तेन पीतम् असितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्
सरक्तम् अतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान्
pittena pītam asitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham
saraktam atidurgandhaṃ tṛṇmūrchāsvedadāhavān
- 9
सशूलं पायुसंतापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम्
पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धम् आमं कफान्वितम्
saśūlaṃ pāyusaṃtāpapākavāñchleṣmaṇā ghanam
picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdham āmaṃ kaphānvitam
- 10
अभीक्ष्णम्गुरु दुर्गन्धं विबद्धम् अनुबद्धरुक्
निद्रालुरलसो ऽन्नद्विड् अल्पाल्पं सप्रवाहिकम्
abhīkṣṇamguru durgandhaṃ vibaddham anubaddharuk
nidrāluralaso 'nnadviḍ alpālpaṃ sapravāhikam
- 11
सरोमहर्षं सोत्क्लेशो गुरुवस्तिगुदोदरः
कृते ऽप्यकृतसंज्ञश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः
saromaharṣaṃ sotkleśo guruvastigudodaraḥ
kṛte 'pyakṛtasaṃjñaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ
- 12
भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्
वायुस्ततो ऽतिसार्येत क्षिप्रम् उष्णं द्रवं प्लवम्
bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt
vāyustato 'tisāryeta kṣipram uṣṇaṃ dravaṃ plavam
- 13
वातपित्तसमं लिङ्गैराहुस्तद्वच्च शोकतः
अतीसारः समासेन द्विधा सामो निरामकः
vātapittasamaṃ liṅgairāhustadvacca śokataḥ
atīsāraḥ samāsena dvidhā sāmo nirāmakaḥ
- 14
सासृङ्निरस्रस्तत्राद्ये गौरवाद् अप्सु मज्जति
शकृद्दुर्गन्धम् आटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः
sāsṛṅnirasrastatrādye gauravād apsu majjati
śakṛddurgandham āṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ
- 15
विपरीतो निरामस्तु कफात्पक्वो ऽपि मज्जति
अतीसारेषु यो नातियत्नवान्ग्रहणीगदः
viparīto nirāmastu kaphātpakvo 'pi majjati
atīsāreṣu yo nātiyatnavāngrahaṇīgadaḥ
- 16
तस्य स्याद् अग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः
सामं शकृन्निरामं वा जीर्णे येनातिसार्यते
tasya syād agnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ
sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate
- 17
सो ऽतीसारो ऽतिसरणाद् आशुकारी स्वभावतः
सामं सान्नम् अजीर्णे ऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा
so 'tīsāro 'tisaraṇād āśukārī svabhāvataḥ
sāmaṃ sānnam ajīrṇe 'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā
- 18
अकस्माद्वा मुहुर्बद्धम् अकस्माच्छिथिलं मुहुः
चिरकृद्ग्रहणीदोषः संचयाच्चोपवेशयेत्
akasmādvā muhurbaddham akasmācchithilaṃ muhuḥ
cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ saṃcayāccopaveśayet
- 19
स चतुर्धा पृथग्दोषैः संनिपाताच्च जायते
प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनम् अम्लकः
sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ saṃnipātācca jāyate
prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirātpacanam amlakaḥ
- 20
प्रसेको वक्त्रवैरस्यम् अरुचिस्तृट्क्लमो भ्रमः
आनद्धोदरता छर्दिः कर्णक्ष्वेडो ऽन्त्रकूजनम्
praseko vaktravairasyam arucistṛṭklamo bhramaḥ
ānaddhodaratā chardiḥ karṇakṣveḍo 'ntrakūjanam
- 21
सामान्यं लक्षणं कार्श्यं धूमकस्तमको ज्वरः
मूर्छा शिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ
mūrchā śirorugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ
- 22
तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः
पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजाभीक्ष्णं विषूचिका
tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ
pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujābhīkṣṇaṃ viṣūcikā
- 23
रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्तिका
जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते
raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇā parikartikā
jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute
- 24
वातहृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुत्वशङ्कितः
चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत्
vātahṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍutvaśaṅkitaḥ
cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat
- 25
पुनः पुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्
पित्तेन नीलपीताभं पीताभः सृजति द्रवम्
punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān
pittena nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam
- 26
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः
श्लेष्मणा पच्यते दुःखम् अन्नं छर्दिररोचकः
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ
śleṣmaṇā pacyate duḥkham annaṃ chardirarocakaḥ
- 27
आस्योपदेहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः
हृदयं मन्यते स्त्यानम् उदरं स्तिमितं गुरु
āsyopadehaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ
hṛdayaṃ manyate styānam udaraṃ stimitaṃ guru
- 28
उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्
udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam
bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam
- 29
अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वसंकरः
विभागे ऽङ्गस्य ये चोक्ता विषमाद्यास्त्रयो ऽग्नयः
akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvasaṃkaraḥ
vibhāge 'ṅgasya ye coktā viṣamādyāstrayo 'gnayaḥ
- 30
ते ऽपि स्युर्ग्रहणीदोषाः समस्तु स्वास्थ्यकारणम्
वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः
अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः
te 'pi syurgrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ
arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ

