164 shlokas
- 1
अथ यन्त्राणि वक्ष्यन्ते रसतन्त्राण्यनेकशः
समालोक्य समासेन सोमदेवेन साम्प्रतम्
atha yantrāṇi vakṣyante rasatantrāṇyanekaśaḥ
samālokya samāsena somadevena sāmpratam
- 2
स्वेदादिकर्म निर्मातुं वार्त्तिकेन्द्रैः प्रयत्नतः
यन्त्र्यते पारदो यस्मात्तस्माद्यन्त्रमितीरितम्
svedādikarma nirmātuṃ vārttikendraiḥ prayatnataḥ
yantryate pārado yasmāttasmādyantramitīritam
- 3
विबन्ध्य सौषधं सूतं सभूर्जे त्रिगुणाम्बरे
रसपोट्टलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि
vibandhya sauṣadhaṃ sūtaṃ sabhūrje triguṇāmbare
rasapoṭṭalikāṃ kāṣṭhe dṛḍhaṃ baddhvā guṇena hi
- 4
संधानपूर्णकुम्भान्तः प्रलम्बनगतिस्थिताम्
अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि
दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तं स्वेदनाख्यं तदेव हि
saṃdhānapūrṇakumbhāntaḥ pralambanagatisthitām
adhastājjvālayedagniṃ tattaduktakrameṇa hi
dolāyantramidaṃ proktaṃ svedanākhyaṃ tadeva hi
- 5
खल्वयन्त्रं त्रिधा प्रोक्तं मर्दनादिककर्मणि
निरुद्गाराश्मजश्चैकस्तदन्यो लोहसम्भवः
khalvayantraṃ tridhā proktaṃ mardanādikakarmaṇi
nirudgārāśmajaścaikastadanyo lohasambhavaḥ
- 6
उत्सेधेन दशाङ्गुलः खलु कलातुल्याङ्गुलायामवान्
विस्तारेण नवाङ्गुलो रसमितैर्निम्नस्तथैवाङ्गुलैः
utsedhena daśāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān
vistāreṇa navāṅgulo rasamitairnimnastathaivāṅgulaiḥ
- 7
कण्ठो द्व्यङ्गुलविस्तृतो ऽतिमसृणो द्रोण्यर्धचन्द्राकृतिः
घर्षश्चैव दशाङ्गुलस्तु यदिदं खल्वाख्ययन्त्रं स्मृतम्
kaṇṭho dvyaṅgulavistṛto 'timasṛṇo droṇyardhacandrākṛtiḥ
gharṣaścaiva daśāṅgulastu yadidaṃ khalvākhyayantraṃ smṛtam
- 8
अस्मिन्पञ्चपलः सूतो मर्दनीयो विशुद्धये
तत्तदौचित्ययोगेन खल्वेष्वन्येषु शोधयेत्
asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye
tattadaucityayogena khalveṣvanyeṣu śodhayet
- 9
द्वादशाङ्गुलिविस्तारः खल्वो भवति वर्तुलः
चतुरङ्गुलनिम्नश्च मध्ये ऽतिमसृणीकृतः
dvādaśāṅgulivistāraḥ khalvo bhavati vartulaḥ
caturaṅgulanimnaśca madhye 'timasṛṇīkṛtaḥ
- 10
मर्दकश्चिपिटोऽधस्तात्सुग्रहश्च शिखोपरि
लौहो नवाङ्गुलः खल्वो निम्नत्वेन षडङ्गुलः
mardakaścipiṭo'dhastātsugrahaśca śikhopari
lauho navāṅgulaḥ khalvo nimnatvena ṣaḍaṅgulaḥ
- 11
मर्दकोऽष्टाङ्गुलश्चैव तप्तखल्वाभिधो ह्य् अयम्
कृत्वा खल्वाकृतिं चुल्लीमङ्गारैः परिपूर्यताम्
mardako'ṣṭāṅgulaścaiva taptakhalvābhidho hy ayam
kṛtvā khalvākṛtiṃ cullīmaṅgāraiḥ paripūryatām
- 12
तस्यां निवेशितं खल्वं पार्श्वे भस्त्रिकया धमेत्
तस्मिन्विमर्दिता पिष्टी क्षारैरम्लैश्च संयुता
tasyāṃ niveśitaṃ khalvaṃ pārśve bhastrikayā dhamet
tasminvimarditā piṣṭī kṣārairamlaiśca saṃyutā
- 13
प्रद्रवत्यतिवेगेन स्वेदतो नात्र संशयः
कृतः कान्तायसा सो ऽयं भवेत्कोटिगुणोत्तरः
pradravatyativegena svedato nātra saṃśayaḥ
kṛtaḥ kāntāyasā so 'yaṃ bhavetkoṭiguṇottaraḥ
- 14
यत्र लोहमये पात्रे पार्श्वयोर्वलयद्वयम्
तादृक्स्वल्पतरं पात्रं वलयप्रोतकोष्ठकम्
yatra lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam
tādṛksvalpataraṃ pātraṃ valayaprotakoṣṭhakam
- 15
पूर्वपात्रोपरि न्यस्य स्वल्पपात्रे परिक्षिपेत्
रसं संमूर्छितं स्थूलपात्रमापूर्य काञ्जिकैः
pūrvapātropari nyasya svalpapātre parikṣipet
rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātramāpūrya kāñjikaiḥ
- 16
द्वियामं स्वेदयेदेवं रसोत्थापनहेतवे
एतत्स्याद्वलभीयन्त्रं रससाद्गुण्यकारणम्
dviyāmaṃ svedayedevaṃ rasotthāpanahetave
etatsyādvalabhīyantraṃ rasasādguṇyakāraṇam
- 17
सूक्ष्मकान्तमये पात्रे रसः स्याद्गुणवत्तरः
अष्टाङ्गुलमिता सम्यक्वर्तुला चिपटी तले
sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ
aṣṭāṅgulamitā samyakvartulā cipaṭī tale
- 18
चतुरङ्गुलतः कण्ठादधो द्रोण्या समन्विता
चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नया दृढबद्धया
caturaṅgulataḥ kaṇṭhādadho droṇyā samanvitā
caturaṅgulavistāranimnayā dṛḍhabaddhayā
- 19
तत्पिधानघटी मूले षोडशाङ्गुलविस्तरा
नवाङ्गुलकविस्तारकण्ठेन च समन्विता
tatpidhānaghaṭī mūle ṣoḍaśāṅgulavistarā
navāṅgulakavistārakaṇṭhena ca samanvitā
- 20
पूर्वघट्यां रसं क्षिप्त्वा न्युब्जां दद्यात्परां घटीम्
सोर्ध्वं निम्नं च परितो दृढपालिकयान्विताम्
pūrvaghaṭyāṃ rasaṃ kṣiptvā nyubjāṃ dadyātparāṃ ghaṭīm
sordhvaṃ nimnaṃ ca parito dṛḍhapālikayānvitām
- 21
पाल्यां द्रोण्यां क्षिपेत्तोयं पावकं ज्वालयेदधः
ऊर्ध्वपातनयन्त्रं हि नन्दिना परिकीर्तितम्
pālyāṃ droṇyāṃ kṣipettoyaṃ pāvakaṃ jvālayedadhaḥ
ūrdhvapātanayantraṃ hi nandinā parikīrtitam
- 22
उपर्यधस्तनस्थाल्यां क्षिपेदन्यामधोमुखीम्
स्थालिकां चिपटीभूततलान्तर्लिप्तपारदाम्
uparyadhastanasthālyāṃ kṣipedanyāmadhomukhīm
sthālikāṃ cipaṭībhūtatalāntarliptapāradām
- 23
क्षिप्त्वा तां पङ्किले गर्ते ज्वालयेन्मूर्ध्नि पावकम्
अधःपातनयन्त्रं हि तदैतत्परिकीर्तितम्
kṣiptvā tāṃ paṅkile garte jvālayenmūrdhni pāvakam
adhaḥpātanayantraṃ hi tadaitatparikīrtitam
- 24
क्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते
तन्नालं निक्षिपेदन्यत्घटकुक्ष्यन्तरे खलु
kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghanatādhonālasaṃyute
tannālaṃ nikṣipedanyatghaṭakukṣyantare khalu
- 25
तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरथ
अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम्
tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoratha
adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam
- 26
इतरस्मिन्घटे तोयं प्रक्षिपेत्स्वादु शीतलम्
तिर्यक्पातनयन्त्रं हि वार्त्तिकैर् अभिधीयते
itarasminghaṭe toyaṃ prakṣipetsvādu śītalam
tiryakpātanayantraṃ hi vārttikair abhidhīyate
- 27
पातनात्रितयं प्रोक्तं यन्त्राणां त्रितयं खलु
पातनैश्च विना सूतो न तरां दोषमुझति
pātanātritayaṃ proktaṃ yantrāṇāṃ tritayaṃ khalu
pātanaiśca vinā sūto na tarāṃ doṣamujhati
- 28
त्रिभिरेवोर्ध्वपातैश्च कस्माद्दोषान्न मुच्यते
विभागेन विपाके तु द्रव्येणान्येन योगतः
tribhirevordhvapātaiśca kasmāddoṣānna mucyate
vibhāgena vipāke tu dravyeṇānyena yogataḥ
- 29
पात्रान्तरपरिक्षेपात्गुणाः स्युर्विविधाः खलु
खण्डन्युलूखलाम्भोभिस्तण्डुलाः स्युर्मलोझिताः
pātrāntaraparikṣepātguṇāḥ syurvividhāḥ khalu
khaṇḍanyulūkhalāmbhobhistaṇḍulāḥ syurmalojhitāḥ
- 30
पातेनैव महाशुद्धिर्नन्दिना परिकीर्तिता
विशालवदने भाण्डे तोयपूर्णे निवेशयेत्
pātenaiva mahāśuddhirnandinā parikīrtitā
viśālavadane bhāṇḍe toyapūrṇe niveśayet

