117 shlokas
- 1
कथ्यते सोमदेवेन मुग्धवैद्यप्रबुद्धये
परिभाषा रसेन्द्रस्य शास्त्रैः सिद्धैश्च भाषिता
kathyate somadevena mugdhavaidyaprabuddhaye
paribhāṣā rasendrasya śāstraiḥ siddhaiśca bhāṣitā
- 2
अर्धं सिद्धरसस्य तैलघृतयोर्लेहस्य भागोऽष्टमः संसिद्धाखिललोहचूर्णवटकादीनां तथा सप्तमः
यो दीयेत भिषग्वराय गदिभिर्निर्दिश्य धन्वन्तरिं सर्वारोग्यसुखाप्तये निगदितो भागः स धान्वन्तरः
ardhaṃ siddharasasya tailaghṛtayorlehasya bhāgo'ṣṭamaḥ saṃsiddhākhilalohacūrṇavaṭakādīnāṃ tathā saptamaḥ
yo dīyeta bhiṣagvarāya gadibhirnirdiśya dhanvantariṃ sarvārogyasukhāptaye nigadito bhāgaḥ sa dhānvantaraḥ
- 3
भैषज्यक्रीणितद्रव्यभागश्चैकादशो हि यः
वणिग्भ्यो गृह्यते वैद्यै रुद्रभागः स उच्यते
bhaiṣajyakrīṇitadravyabhāgaścaikādaśo hi yaḥ
vaṇigbhyo gṛhyate vaidyai rudrabhāgaḥ sa ucyate
- 4
प्रगृह्याधिकरुद्रांशं यो ऽसमीचीनम् औषधम्
दापयेल्लुब्धधीर्वैद्यः स स्याद्विश्वासघातकः
pragṛhyādhikarudrāṃśaṃ yo 'samīcīnam auṣadham
dāpayellubdhadhīrvaidyaḥ sa syādviśvāsaghātakaḥ
- 5
शास्त्रेषु विहिता शुद्धिर्ब्रह्महत्याकृतामपि
विश्वासघातिनां पुंसां न शुद्धिर्मरणं विना
śāstreṣu vihitā śuddhirbrahmahatyākṛtāmapi
viśvāsaghātināṃ puṃsāṃ na śuddhirmaraṇaṃ vinā
- 6
धातुभिर्गन्धकाद्यैश्च निर्द्रवैर्मर्दितो रसः
सुश्लक्ष्णः कज्जलाभासः कज्जलीत्यभिधीयते
dhātubhirgandhakādyaiśca nirdravairmardito rasaḥ
suślakṣṇaḥ kajjalābhāsaḥ kajjalītyabhidhīyate
- 7
सद्रवा मर्दिता सैव रसपङ्क इति स्मृतः
sadravā marditā saiva rasapaṅka iti smṛtaḥ
- 8
अर्कांशतुल्याद्रसतोऽथ गन्धान्निष्कार्धतुल्यात्त्रुटिशो ऽभिखल्वे
अर्कातपे तीव्रतरे सघर्मे पिष्टी भवेत्सा नवनीतरूपा
arkāṃśatulyādrasato'tha gandhānniṣkārdhatulyāttruṭiśo 'bhikhalve
arkātape tīvratare sagharme piṣṭī bhavetsā navanītarūpā
- 9
खल्वे विमर्द्य गन्धेन दुग्धेन सह पारदम्
पेषणात्पिष्टतां याति सापि पिष्टी मता परैः
khalve vimardya gandhena dugdhena saha pāradam
peṣaṇātpiṣṭatāṃ yāti sāpi piṣṭī matā paraiḥ
- 10
चतुर्थांशसुवर्णेन रसेन कृतपिष्टिका
भवेत्पातनपिष्टी सा रसस्योत्तमसिद्धिदा
caturthāṃśasuvarṇena rasena kṛtapiṣṭikā
bhavetpātanapiṣṭī sā rasasyottamasiddhidā
- 11
रूप्यं वा जातरूपं वा रसगन्धादिभिर्हतम्
समुत्थितं हि बहुशः सा कृष्टी हेमतारयोः
rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam
samutthitaṃ hi bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ
- 12
कृष्टी क्षिप्ता सुवर्णान्तर्न वर्णो हीयते तया
स्वर्णकृष्ट्या कृतं बीजं रसस्य परिरञ्जनम्
kṛṣṭī kṣiptā suvarṇāntarna varṇo hīyate tayā
svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam
- 13
ताम्रं तीक्ष्णसमायुक्तं द्रुतं निक्षिप्य भूरिशः
सगन्धे लकुचद्रावे निर्गतं वरलोहकम्
tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ
sagandhe lakucadrāve nirgataṃ varalohakam
- 14
तेन रक्तीकृतं स्वर्णं स्वर्णरक्तीत्युदाहृतम्
निक्षिप्ता सा द्रुते स्वर्णे वर्णोत्कर्षविधायिनी
तारस्य रञ्जनी चापि बीजरागविधायिनी
tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ svarṇaraktītyudāhṛtam
nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī
tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī
- 15
एवमेव प्रकर्तव्या ताररक्ती मनोहरा
रञ्जनी खलु रूप्यस्य बीजानामपि रञ्जनी
evameva prakartavyā tāraraktī manoharā
rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī
- 16
मृतेन वा बद्धरसेन वान्यल्लोहेन वा साधितमन्यलोहम्
सितत्वपीतत्वमुपागतं तद्दलं हि चन्द्रानलयोः प्रसिद्धम्
mṛtena vā baddharasena vānyallohena vā sādhitamanyaloham
sitatvapītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham
- 17
आभासकृतबद्धेन रसेन सह योजितम्
साधितं चान्यलोहेन सितं पीतं हि तद्दलम्
ābhāsakṛtabaddhena rasena saha yojitam
sādhitaṃ cānyalohena sitaṃ pītaṃ hi taddalam
- 18
ताप्येन निहतं कान्तं सप्तवारं समुत्थितम्
शिलयाप्याहतं नागं वारं वारं समुत्थितम्
tāpyena nihataṃ kāntaṃ saptavāraṃ samutthitam
śilayāpyāhataṃ nāgaṃ vāraṃ vāraṃ samutthitam
- 19
तद्द्वयं द्विपलं चाथ ताप्यभस्म पलद्वयम्
सर्वं निक्षिप्य मूषायां सप्तवारं धमेद्दृढम्
taddvayaṃ dvipalaṃ cātha tāpyabhasma paladvayam
sarvaṃ nikṣipya mūṣāyāṃ saptavāraṃ dhameddṛḍham
- 20
तद् अयोनागमित्युक्तं साधकं देहलोहयोः
रसेन सारणायन्त्रे तदीया गुटिका कृता
tad ayonāgamityuktaṃ sādhakaṃ dehalohayoḥ
rasena sāraṇāyantre tadīyā guṭikā kṛtā
- 21
सा धृता वदने हन्ति मेहव्यूहमशेषतः
कुरुते दन्तदार्ढ्यं च दृष्टिं गृध्रदृशाविव
तथान्यान्नेत्रजान्रोगान्रोगान्जत्रूर्ध्वसम्भवान्
sā dhṛtā vadane hanti mehavyūhamaśeṣataḥ
kurute dantadārḍhyaṃ ca dṛṣṭiṃ gṛdhradṛśāviva
tathānyānnetrajānrogānrogānjatrūrdhvasambhavān
- 22
माक्षिकेण हतं ताम्रं दशवारं समुत्थितम्
तद्वद्विशुद्धनागं हि द्वितयं तच्चतुष्पलम्
mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam
tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam
- 23
नीलाञ्जनहतं भूयः सप्तवारं समुत्थितम्
इति संसिद्धमेतद्धि शुल्बनागं प्रकीर्त्यते
nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam
iti saṃsiddhametaddhi śulbanāgaṃ prakīrtyate
- 24
सारितस्तेन सूतेन्द्रो वदने विधृतो नृणाम्
निहन्ति मासमात्रेण मेहव्यूहमशेषतः
sāritastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām
nihanti māsamātreṇa mehavyūhamaśeṣataḥ
- 25
पथ्याशनस्य वर्षेण पलितं वलिभिः सह
गृध्रदृष्टिर्लसत्पुष्टिः सर्वारोग्यसमन्वितः
pathyāśanasya varṣeṇa palitaṃ valibhiḥ saha
gṛdhradṛṣṭirlasatpuṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ
- 26
लोहं लोहान्तरे क्षिप्तं ध्मातं निर्वापितं द्रवे
पाण्डुपीतप्रभं जातं पिञ्जरीत्यभिधीयते
lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave
pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate
- 27
भागाः षोडश तारस्य तथा द्वादश भास्करः
एकत्रावर्तितास्तेन चन्द्रार्कमिति कथ्यते
bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāskaraḥ
ekatrāvartitāstena candrārkamiti kathyate
- 28
साध्यलोहेऽन्यलोहं चेत्प्रक्षिप्तं वङ्कनालतः
निर्वापणं तु यत्प्रोक्तं वैद्यैर्निर्वाहणं खलु
sādhyalohe'nyalohaṃ cetprakṣiptaṃ vaṅkanālataḥ
nirvāpaṇaṃ tu yatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu
- 29
क्षेप्यं निर्वाहणं द्रव्यं निर्वाह्ये समभागिकम्
आवाप्यं वापनीये च भागे दिष्टे च दिष्टवत्
kṣepyaṃ nirvāhaṇaṃ dravyaṃ nirvāhye samabhāgikam
āvāpyaṃ vāpanīye ca bhāge diṣṭe ca diṣṭavat
- 30
मृतं तरति तत्तोये लोहं वारितरं हि तत्
mṛtaṃ tarati tattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat

