35 shlokas
- 1
भवति गदगणानां नाशनं येन सद्यो विविधरसविधानं कथ्यते ऽत्रैव सम्यक्
रसनिगमसुधाब्धौ मथ्यमाने मयैव गणितरसशतानां संग्रहः प्रोच्यते वै
bhavati gadagaṇānāṃ nāśanaṃ yena sadyo vividharasavidhānaṃ kathyate 'traiva samyak
rasanigamasudhābdhau mathyamāne mayaiva gaṇitarasaśatānāṃ saṃgrahaḥ procyate vai
- 2
सुखण्डितं हारिणजं विषाणं रसेन पाच्यं जलजंबुकस्य
रुद्ध्वाथ भाण्डे विपचेच्च चुल्ल्यां यामद्वयं शीतगतं समुद्धरेत्
sukhaṇḍitaṃ hāriṇajaṃ viṣāṇaṃ rasena pācyaṃ jalajaṃbukasya
ruddhvātha bhāṇḍe vipacecca cullyāṃ yāmadvayaṃ śītagataṃ samuddharet
- 3
ततोऽष्टभागं त्रिकटुं नियोज्य निष्कप्रमाणं च भजेत्प्रभाते
तं नागवल्लीदलजेन सार्धं निहन्ति वातोद्भवकं ज्वरं च
tato'ṣṭabhāgaṃ trikaṭuṃ niyojya niṣkapramāṇaṃ ca bhajetprabhāte
taṃ nāgavallīdalajena sārdhaṃ nihanti vātodbhavakaṃ jvaraṃ ca
- 4
सूतगंधविषकारवीकणादन्तिबीजमिति वर्धितैः क्रमात्
मर्दितैश्च दशनिंबुकद्रवै रक्तिकार्धतुलिता वटी कृता
भक्षिता ज्वरगणान्निहन्त्ययं रेचनो ज्वरहरोऽयम् अङ्कुशः
sūtagaṃdhaviṣakāravīkaṇādantibījamiti vardhitaiḥ kramāt
marditaiśca daśaniṃbukadravai raktikārdhatulitā vaṭī kṛtā
bhakṣitā jvaragaṇānnihantyayaṃ recano jvaraharo'yam aṅkuśaḥ
- 5
एक एव कथितस्तु सोऽमलः स्वेदितोऽपि सह चूर्णजलेन
यामपूर्वमपि रक्तिकामितो भक्षितः सकलशीतजूर्तिहृत्
eka eva kathitastu so'malaḥ svedito'pi saha cūrṇajalena
yāmapūrvamapi raktikāmito bhakṣitaḥ sakalaśītajūrtihṛt
- 6
पारदं रसकगंधतालकं तुत्थटंकणयुतं सुशोधितम्
मर्दयेच्च सममात्रमेकतः कारवेल्लजरसैर्दिनं तथा
pāradaṃ rasakagaṃdhatālakaṃ tutthaṭaṃkaṇayutaṃ suśodhitam
mardayecca samamātramekataḥ kāravellajarasairdinaṃ tathā
- 7
लेपयेच्च रविभाजनोदरे चांगुलार्धमपि मानमेव हि
ताम्रभाजनमुखं निरुध्य वै तं पचेत्सिकतयंत्रमध्यतः
lepayecca ravibhājanodare cāṃgulārdhamapi mānameva hi
tāmrabhājanamukhaṃ nirudhya vai taṃ pacetsikatayaṃtramadhyataḥ
- 8
धान्यकान्युपरि मुञ्चितानि चेत्संस्फुटन्ति यदि शुद्धमुच्यते
जायतेऽतिरुचिरो ज्वरारिकः सेवितो ज्वरगणापहारकः
dhānyakānyupari muñcitāni cetsaṃsphuṭanti yadi śuddhamucyate
jāyate'tiruciro jvarārikaḥ sevito jvaragaṇāpahārakaḥ
- 9
माषमात्रमुषणैः समैः सदा पर्णखण्डसहितैश्च भक्षितः
नाशयेद्धि विषमोद्भवान्ज्वरानन्धकारमिव भास्करोदयः
māṣamātramuṣaṇaiḥ samaiḥ sadā parṇakhaṇḍasahitaiśca bhakṣitaḥ
nāśayeddhi viṣamodbhavānjvarānandhakāramiva bhāskarodayaḥ
- 10
तालताम्ररसगंधतुत्थकान्शाणमात्रतुलितान्समस्तकान्
निष्कमात्ररुचिरां मनःशिलां मर्दयेत्त्रिफलकाम्बुभिर्दृढम्
tālatāmrarasagaṃdhatutthakānśāṇamātratulitānsamastakān
niṣkamātrarucirāṃ manaḥśilāṃ mardayettriphalakāmbubhirdṛḍham
- 11
गोलमस्य च विधाय संपुटे पाचयेच्च पुटपाकयोगतः
अर्कवज्रिपयसा सुभावयेत्सप्तवारमथ दन्तिकाशृतैः
golamasya ca vidhāya saṃpuṭe pācayecca puṭapākayogataḥ
arkavajripayasā subhāvayetsaptavāramatha dantikāśṛtaiḥ
- 12
माषमात्ररस एष भक्षितः शाणमानमरिचैर्युतो यदा
सार्धनिष्ककगुडेन योजितः सौरसैर्द्विदशपत्रकैर्युतः
māṣamātrarasa eṣa bhakṣitaḥ śāṇamānamaricairyuto yadā
sārdhaniṣkakaguḍena yojitaḥ saurasairdvidaśapatrakairyutaḥ
- 13
शीतपूर्वमथ दाहपूर्वकं द्व्याहिकं च सकलान्ज्वरानपि
नाशयेद्धि तरुणज्वरारिकः सर्वदोषशमनः सुखावहः
śītapūrvamatha dāhapūrvakaṃ dvyāhikaṃ ca sakalānjvarānapi
nāśayeddhi taruṇajvarārikaḥ sarvadoṣaśamanaḥ sukhāvahaḥ
- 14
भागैकः स्यात्पारदः शोधितश्च एलीयः स्यात्पिप्पली श्रेयसी च
आकल्लो वै गंधकः सार्षपेण तैलेनाथो शोधितो बुद्धिमद्भिः
bhāgaikaḥ syātpāradaḥ śodhitaśca elīyaḥ syātpippalī śreyasī ca
ākallo vai gaṃdhakaḥ sārṣapeṇa tailenātho śodhito buddhimadbhiḥ
- 15
तुर्यान्भागानिन्द्रवल्लीफलानां कृत्वा चूर्णं शोषयेत्सूर्यतापे
चूर्णं चैतद्भावयेत्तद्रसेन माषैस्तुल्यां कारयेत्तद्वटीं च
turyānbhāgānindravallīphalānāṃ kṛtvā cūrṇaṃ śoṣayetsūryatāpe
cūrṇaṃ caitadbhāvayettadrasena māṣaistulyāṃ kārayettadvaṭīṃ ca
- 16
दत्त्वा चैकां जातसद्योज्वराय छिन्नाङ्गायाः क्वाथपानं विधेयम्
दोषोद्भूतं सन्निपातोद्भवां च जूर्तिं सम्यङ्नाशयत्याशु तीव्राम्
dattvā caikāṃ jātasadyojvarāya chinnāṅgāyāḥ kvāthapānaṃ vidheyam
doṣodbhūtaṃ sannipātodbhavāṃ ca jūrtiṃ samyaṅnāśayatyāśu tīvrām
- 17
शुद्धः सूतो गंधको वत्सनाभः प्रत्येकं वै शाणमात्रा विधेया
धूर्ताद्बीजं कारयेद्वै त्रिशणं सर्वेभ्यो वै द्वैगुणा हेमदुग्धा
śuddhaḥ sūto gaṃdhako vatsanābhaḥ pratyekaṃ vai śāṇamātrā vidheyā
dhūrtādbījaṃ kārayedvai triśaṇaṃ sarvebhyo vai dvaiguṇā hemadugdhā
- 18
सूक्ष्मं चूर्णं कारयेत्तत्प्रयत्नाद्देयं गुंजायुग्ममानं च सम्यक्
खादेदार्द्रं चानुपाने ज्वरार्तः सद्यो हन्यात्सर्वदोषोत्थजूर्तिम्
sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kārayettatprayatnāddeyaṃ guṃjāyugmamānaṃ ca samyak
khādedārdraṃ cānupāne jvarārtaḥ sadyo hanyātsarvadoṣotthajūrtim
- 19
सूतं गंधं हिङ्गुलं दंतिबीजं भागैर्वृद्धं कारयेच्च क्रमेण
चूर्णं कृत्वा मर्दितं दंतितोयैर्गुंजामात्रो भक्षितश्चेज्ज्वरारिः
sūtaṃ gaṃdhaṃ hiṅgulaṃ daṃtibījaṃ bhāgairvṛddhaṃ kārayecca krameṇa
cūrṇaṃ kṛtvā marditaṃ daṃtitoyairguṃjāmātro bhakṣitaścejjvarāriḥ
- 20
एकं भागं वत्सनाभं च कुर्याद्द्वौ भागौ चेट्टङ्कणं दंतिबीजम्
त्रीण्येवैते हिंगुलस्यापि तुर्यः सद्यो जूर्तिं नाशयत्येव सूर्यः
ekaṃ bhāgaṃ vatsanābhaṃ ca kuryāddvau bhāgau ceṭṭaṅkaṇaṃ daṃtibījam
trīṇyevaite hiṃgulasyāpi turyaḥ sadyo jūrtiṃ nāśayatyeva sūryaḥ
- 21
शुद्धं सूतं भागमेकं तु तालाद्द्वौ भागौ चेद्वेदसंख्याः शिलायाः
ताम्रस्यैवं भागयुग्मं प्रकुर्याद्भल्लातं वा वेदभागं तथैव
śuddhaṃ sūtaṃ bhāgamekaṃ tu tālāddvau bhāgau cedvedasaṃkhyāḥ śilāyāḥ
tāmrasyaivaṃ bhāgayugmaṃ prakuryādbhallātaṃ vā vedabhāgaṃ tathaiva
- 22
अर्कक्षीरैर्भावयेच्च त्रिवारं कृत्वा चूर्णं कारयेद्गोलकं तत्
स्थालीमध्ये स्थापितं तच्च गोलं दत्त्वा मुद्रां भस्मना सैंधवेन
arkakṣīrairbhāvayecca trivāraṃ kṛtvā cūrṇaṃ kārayedgolakaṃ tat
sthālīmadhye sthāpitaṃ tacca golaṃ dattvā mudrāṃ bhasmanā saiṃdhavena
- 23
धूम्रस्यैवं रोधनं च प्रकुर्याच्छाणैर्दद्यात्स्वेदनं मन्दवह्नौ
पश्चात्तोयेनैव भाव्यं च चूर्णं गोलं कृत्वा मंदवह्नौ विपाच्य
dhūmrasyaivaṃ rodhanaṃ ca prakuryācchāṇairdadyātsvedanaṃ mandavahnau
paścāttoyenaiva bhāvyaṃ ca cūrṇaṃ golaṃ kṛtvā maṃdavahnau vipācya
- 24
पश्चादेनं भक्षयेद्वै रसेन्द्रं वल्लं चैकं शर्कराचूर्णमिश्रम्
paścādenaṃ bhakṣayedvai rasendraṃ vallaṃ caikaṃ śarkarācūrṇamiśram
- 25
तद्वत्कृष्णामाक्षिकेणैव जूर्तिं हन्यादेतत्सर्वदोषोत्थितां वै
tadvatkṛṣṇāmākṣikeṇaiva jūrtiṃ hanyādetatsarvadoṣotthitāṃ vai
- 26
अथातीसारशमनान्रसान्संकथयामि वै
भक्षिताश्चैव ये नित्यं सद्यः प्रत्ययकारकाः
athātīsāraśamanānrasānsaṃkathayāmi vai
bhakṣitāścaiva ye nityaṃ sadyaḥ pratyayakārakāḥ
- 27
शुद्धं सूतं गंधकं वै समांशं चित्रोन्मत्तैर्मर्दयेद्वासरैकम्
चूर्णैरेतैः शंखमापूरितं वै भाण्डे स्थाप्यं मुद्रितव्यं प्रयत्नात्
śuddhaṃ sūtaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ citronmattairmardayedvāsaraikam
cūrṇairetaiḥ śaṃkhamāpūritaṃ vai bhāṇḍe sthāpyaṃ mudritavyaṃ prayatnāt
- 28
तस्याधस्ताद् अष्टयामं प्रकुर्याद्वह्निं शीते कर्षमात्रं विषं हि
दत्त्वा घर्मे त्रीणि चाथो पुटानि दद्यात्तद्वत्कन्यकाया रसेन
tasyādhastād aṣṭayāmaṃ prakuryādvahniṃ śīte karṣamātraṃ viṣaṃ hi
dattvā gharme trīṇi cātho puṭāni dadyāttadvatkanyakāyā rasena
- 29
वल्लं योज्यं जीरकेणाथ भृंग्या क्षौद्रैर्युक्तं भक्षितं संग्रहण्याम्
श्वासे शूले चानिले श्लेष्मजे वा कासेऽर्शःसु विड्ग्रहे चातिसारे
vallaṃ yojyaṃ jīrakeṇātha bhṛṃgyā kṣaudrairyuktaṃ bhakṣitaṃ saṃgrahaṇyām
śvāse śūle cānile śleṣmaje vā kāse'rśaḥsu viḍgrahe cātisāre
- 30
सौभाग्यं वै हिंगुलं वत्सनाभं मारीचं वै हेमबीजेन युक्तम्
कृत्वा चूर्णं सर्वमेतत्समांशं जम्बीरैस्तन्मर्दितं यामयुग्मम्
गुंजामात्रा निर्मिता भक्षिता हि गुट्यो हन्युः सन्निपातातिसारान्
saubhāgyaṃ vai hiṃgulaṃ vatsanābhaṃ mārīcaṃ vai hemabījena yuktam
kṛtvā cūrṇaṃ sarvametatsamāṃśaṃ jambīraistanmarditaṃ yāmayugmam
guṃjāmātrā nirmitā bhakṣitā hi guṭyo hanyuḥ sannipātātisārān

