92 shlokas
- 1
तालकं तुवरी गंधं कंकुष्ठं कुनटी तथा
सौवीरं गैरिकं चैवमष्टमं खेचराह्वयम्
tālakaṃ tuvarī gaṃdhaṃ kaṃkuṣṭhaṃ kunaṭī tathā
sauvīraṃ gairikaṃ caivamaṣṭamaṃ khecarāhvayam
- 2
तालकं द्विविधं प्रोक्तं दलाख्यं चाश्मसंज्ञितम्
सूक्ष्मपत्रं हेमवर्णं गुरु स्निग्धं च भासुरम्
tālakaṃ dvividhaṃ proktaṃ dalākhyaṃ cāśmasaṃjñitam
sūkṣmapatraṃ hemavarṇaṃ guru snigdhaṃ ca bhāsuram
- 3
दलाख्यं तालकं तच्च बहुसत्वं रसायनम्
निष्पत्रं चाश्मसदृशं किंचित्सत्वं तथागुरु
dalākhyaṃ tālakaṃ tacca bahusatvaṃ rasāyanam
niṣpatraṃ cāśmasadṛśaṃ kiṃcitsatvaṃ tathāguru
- 4
नारीणां पुष्पहृत्तत्तु कुपथ्यं चाश्मतालकम्
कुष्माण्डतोयसंस्विन्नं ततः क्षारजलेन वा
चूर्णतोयेन वा स्विन्नं दोलायंत्रेण शुध्यति
nārīṇāṃ puṣpahṛttattu kupathyaṃ cāśmatālakam
kuṣmāṇḍatoyasaṃsvinnaṃ tataḥ kṣārajalena vā
cūrṇatoyena vā svinnaṃ dolāyaṃtreṇa śudhyati
- 5
कुलत्थक्वाथसौभाग्यमाहिषाज्यमधुप्लुतम्
खल्वे क्षिप्त्वा च तत्तालं मर्दयेदेकवासरम्
kulatthakvāthasaubhāgyamāhiṣājyamadhuplutam
khalve kṣiptvā ca tattālaṃ mardayedekavāsaram
- 6
निस्तुषीकृत्य चैरण्डबीजान्येव तु मर्दयेत्
पलाष्टमानं तालस्य चाष्टमांशं तु कारयेत्
nistuṣīkṛtya cairaṇḍabījānyeva tu mardayet
palāṣṭamānaṃ tālasya cāṣṭamāṃśaṃ tu kārayet
- 7
बीजान्येरण्डजान्येव क्षिप्त्वा चैकत्र मर्दयेत्
यवाभा गुटिका कार्या शुष्का कुप्यां निधाय च
bījānyeraṇḍajānyeva kṣiptvā caikatra mardayet
yavābhā guṭikā kāryā śuṣkā kupyāṃ nidhāya ca
- 8
वालुकायंत्रमध्ये तु वह्निं द्वादशयामकम्
स्वांगशीतं समुत्तार्य ऊर्ध्वगं सत्वमाहरेत्
vālukāyaṃtramadhye tu vahniṃ dvādaśayāmakam
svāṃgaśītaṃ samuttārya ūrdhvagaṃ satvamāharet
- 9
पाषाणधातुसत्त्वानां प्रकाराः सन्त्यनेकशः
यानि कार्यकराण्येव सत्वानि कथितानि वै
pāṣāṇadhātusattvānāṃ prakārāḥ santyanekaśaḥ
yāni kāryakarāṇyeva satvāni kathitāni vai
- 10
वातश्लेष्महरं रक्तभूतनुत्पुष्पहृत्स्त्रियाः
सुस्निग्धमुष्णकटुकं दीपनं कुष्ठहारि तत्
vātaśleṣmaharaṃ raktabhūtanutpuṣpahṛtstriyāḥ
susnigdhamuṣṇakaṭukaṃ dīpanaṃ kuṣṭhahāri tat
- 11
सौराष्ट्रदेशे संजाता खनिजा तुवरी मता
या लेपिता श्वेतवस्त्रे रङ्गबन्धकरी हि सा
saurāṣṭradeśe saṃjātā khanijā tuvarī matā
yā lepitā śvetavastre raṅgabandhakarī hi sā
- 12
फुल्लिका खटिका तद्वत्द्विप्रकारा प्रशस्यते
किंचित्पीता च सुस्निग्धा गरदोषविनाशिनी
phullikā khaṭikā tadvatdviprakārā praśasyate
kiṃcitpītā ca susnigdhā garadoṣavināśinī
- 13
श्वेतवर्णापरा साम्ला फुल्लिका लोहमारणी
कषाया मधुरा कांक्षी कटुका विषनाशिनी
śvetavarṇāparā sāmlā phullikā lohamāraṇī
kaṣāyā madhurā kāṃkṣī kaṭukā viṣanāśinī
- 14
व्रणघ्नी कफहा चैव नेत्रव्याधित्रिदोषहा
कुष्ठरोगहरा सा तु पारदे बीजधारिणी
vraṇaghnī kaphahā caiva netravyādhitridoṣahā
kuṣṭharogaharā sā tu pārade bījadhāriṇī
- 15
धान्याम्ले तुवरी क्षिप्ता शुध्यति त्रिदिनेन वै
क्षारैरम्लैश्च मृदिता ध्माता सत्वं विमुञ्चति
तत्सत्वं धातुवादार्थे औषधे नोपपद्यते
dhānyāmle tuvarī kṣiptā śudhyati tridinena vai
kṣārairamlaiśca mṛditā dhmātā satvaṃ vimuñcati
tatsatvaṃ dhātuvādārthe auṣadhe nopapadyate
- 16
मनःशिला त्रिप्रकारा श्यामा रक्ता च खण्डिका
श्यामा रक्ता मिश्रवर्णा भाराढ्या श्यामिका भवेत्
manaḥśilā triprakārā śyāmā raktā ca khaṇḍikā
śyāmā raktā miśravarṇā bhārāḍhyā śyāmikā bhavet
- 17
कणवीरा सुरक्ताङ्गी ताम्राभा सैव शस्यते
चूर्णिता याति रक्ताङ्गी गुरुः स्निग्धा च खण्डिका
kaṇavīrā suraktāṅgī tāmrābhā saiva śasyate
cūrṇitā yāti raktāṅgī guruḥ snigdhā ca khaṇḍikā
- 18
सर्वाः कुनट्यः कथिताः पूर्वं पूर्वं गुणोत्तराः
मुनिपत्ररसेनापि शृङ्गवेररसेन वा
sarvāḥ kunaṭyaḥ kathitāḥ pūrvaṃ pūrvaṃ guṇottarāḥ
munipatrarasenāpi śṛṅgaverarasena vā
- 19
भाविता सप्तवारेण विशुध्यति न संशयः
सर्पिषा च गुडेनाथ किट्टगुग्गुलुनाथ वा
bhāvitā saptavāreṇa viśudhyati na saṃśayaḥ
sarpiṣā ca guḍenātha kiṭṭaguggulunātha vā
- 20
ध्माता तु कोष्ठिकायन्त्रे मुञ्चेत्सत्त्वं न संशयः
dhmātā tu koṣṭhikāyantre muñcetsattvaṃ na saṃśayaḥ
- 21
रसायनवरा सर्वा वातश्लेष्मविनाशिनी
सत्वाधिका विषघ्नी च भूतकण्डूक्षयापहा
अग्निमांद्यं प्रशमयेत्कोष्ठरोगनिबर्हिणी
rasāyanavarā sarvā vātaśleṣmavināśinī
satvādhikā viṣaghnī ca bhūtakaṇḍūkṣayāpahā
agnimāṃdyaṃ praśamayetkoṣṭharoganibarhiṇī
- 22
सौवीरं च रसांजनं निगदितं स्रोतोंजनं चैव हि
तद्वत्पुष्पमथाञ्जनं तदनु चेन्नीलांजनं कथ्यते
sauvīraṃ ca rasāṃjanaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ caiva hi
tadvatpuṣpamathāñjanaṃ tadanu cennīlāṃjanaṃ kathyate
- 23
पञ्चानामपि नामवर्णगुणवद्रूपाणि सम्यग्विधौ
कथ्यन्तेऽत्र मयापि शोधनम् इदं सत्वं मृतिश्चोच्यते
pañcānāmapi nāmavarṇaguṇavadrūpāṇi samyagvidhau
kathyante'tra mayāpi śodhanam idaṃ satvaṃ mṛtiścocyate
- 24
सौवीराख्यं चांजनं धूमवर्णं पित्तास्रघ्नं छर्दिहिध्माव्रणघ्नम्
नेत्रव्याधौ शोधने रोपणे च श्रेष्ठं प्रोक्तं कर्णरोगप्रशांत्यै
sauvīrākhyaṃ cāṃjanaṃ dhūmavarṇaṃ pittāsraghnaṃ chardihidhmāvraṇaghnam
netravyādhau śodhane ropaṇe ca śreṣṭhaṃ proktaṃ karṇarogapraśāṃtyai
- 25
पीताभं विषरक्तदोषशमनं सश्वासहिध्मापहं
वर्ण्यं वातविनाशनं कृमिहरं दार्व्युद्भवं शोभनम्
pītābhaṃ viṣaraktadoṣaśamanaṃ saśvāsahidhmāpahaṃ
varṇyaṃ vātavināśanaṃ kṛmiharaṃ dārvyudbhavaṃ śobhanam
- 26
स्निग्धं स्वादु कषायकं विषवमीपित्तास्रनुल्लेखनं
नेत्र्यं हिध्मरुजापहं निगदितं स्रोतोंजनं सर्वदा
snigdhaṃ svādu kaṣāyakaṃ viṣavamīpittāsranullekhanaṃ
netryaṃ hidhmarujāpahaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ sarvadā
- 27
सितं स्निग्धं हिमं चैव नेत्ररोगविषापहम्
ज्वरघ्नम् अतिहिध्माघ्नं पुष्पांजनमिहोदितम्
sitaṃ snigdhaṃ himaṃ caiva netrarogaviṣāpaham
jvaraghnam atihidhmāghnaṃ puṣpāṃjanamihoditam
- 28
रसायनं सुवर्णघ्नं गुरु स्निग्धं त्रिदोषहा
नीलांजनं च कथितं लोहमार्दवकारकम्
rasāyanaṃ suvarṇaghnaṃ guru snigdhaṃ tridoṣahā
nīlāṃjanaṃ ca kathitaṃ lohamārdavakārakam
- 29
भृंगराजरसेनैव सर्वाण्येवांजनानि हि
विशुध्यन्तीह सततं सत्यं गुरुवचो यथा
शिलायाः सत्ववत्सत्त्वमञ्जनानां च पातयेत्
bhṛṃgarājarasenaiva sarvāṇyevāṃjanāni hi
viśudhyantīha satataṃ satyaṃ guruvaco yathā
śilāyāḥ satvavatsattvamañjanānāṃ ca pātayet
- 30
गंधकस्य चतुर्भेदा लक्षिताः पूर्वसूरिभिः
श्वेतः पीतस्तथा रक्तः कृष्णश्चेति चतुर्विधः
gaṃdhakasya caturbhedā lakṣitāḥ pūrvasūribhiḥ
śvetaḥ pītastathā raktaḥ kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ

