118 shlokas
- 1
अथेदानीं प्रवक्ष्यामि धातुशोधनमारणम्
अनुभूतं मया किंचित्किंचित्शास्त्रानुसारतः
athedānīṃ pravakṣyāmi dhātuśodhanamāraṇam
anubhūtaṃ mayā kiṃcitkiṃcitśāstrānusārataḥ
- 2
सुवर्णं रजतं चेति शुद्धलोहमुदीरितम्
ताम्रं चैवाश्मसारं च नागवंगौ तथैव
suvarṇaṃ rajataṃ ceti śuddhalohamudīritam
tāmraṃ caivāśmasāraṃ ca nāgavaṃgau tathaiva
- 3
पूतिलोहं निगदितं द्वितीयं रसवेदिना
संमिश्रलोहं त्रितयं सौराष्ट्ररीतिवर्तकम्
एतेऽष्टौ धातवो ज्ञेया लोहान्येवं भवन्ति हि
pūtilohaṃ nigaditaṃ dvitīyaṃ rasavedinā
saṃmiśralohaṃ tritayaṃ saurāṣṭrarītivartakam
ete'ṣṭau dhātavo jñeyā lohānyevaṃ bhavanti hi
- 4
सुवर्णं द्विविधं ज्ञेयं रसजं खनिसंभवम्
अन्ये त्रयः सुवर्णस्य प्रकाराः सन्ति नोदिताः
suvarṇaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rasajaṃ khanisaṃbhavam
anye trayaḥ suvarṇasya prakārāḥ santi noditāḥ
- 5
रसजं रसवेधेन जायते हेम सुन्दरं
तच्चतुर्दशवर्णाढ्यं सर्वकार्यकरं परम्
rasajaṃ rasavedhena jāyate hema sundaraṃ
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ sarvakāryakaraṃ param
- 6
पर्वते भूमिदेशेषु खन्यमानेषु कुत्रचित्
दृश्यते खनिजं प्राज्ञैस्तच्चतुर्दशवर्णकम्
parvate bhūmideśeṣu khanyamāneṣu kutracit
dṛśyate khanijaṃ prājñaistaccaturdaśavarṇakam
- 7
रूप्यादियोगेन यदा मिश्रं स्वर्णं हि जायते
हेमकार्यं न चेत्तेन तदा शोध्यं भिषग्वरैः
rūpyādiyogena yadā miśraṃ svarṇaṃ hi jāyate
hemakāryaṃ na cettena tadā śodhyaṃ bhiṣagvaraiḥ
- 8
हीनवर्णस्य हेम्नश्च पत्राण्येव तु कारयेत्
खटिकापटुचूर्णं च कांजिकेन प्रमर्दयेत्
hīnavarṇasya hemnaśca patrāṇyeva tu kārayet
khaṭikāpaṭucūrṇaṃ ca kāṃjikena pramardayet
- 9
पत्राणि लेपयेत्तेन कल्केनाथ प्रयत्नतः
आरण्योत्पलकैः कार्या कोष्ठिका नातिविस्तृता
patrāṇi lepayettena kalkenātha prayatnataḥ
āraṇyotpalakaiḥ kāryā koṣṭhikā nātivistṛtā
- 10
मध्ये तत्संपुटं मुक्त्वा वह्निं प्रज्वालयेत्ततः
एवं पुटत्रयं दत्त्वा शुद्धं हेम समुद्धरेत्
madhye tatsaṃpuṭaṃ muktvā vahniṃ prajvālayettataḥ
evaṃ puṭatrayaṃ dattvā śuddhaṃ hema samuddharet
- 11
न तु शुद्धस्य हेम्नश्च शोधनं कारयेद्भिषक्
अन्येषामेव लोहानां शोधनं कारयेद्भिषक्
na tu śuddhasya hemnaśca śodhanaṃ kārayedbhiṣak
anyeṣāmeva lohānāṃ śodhanaṃ kārayedbhiṣak
- 12
ततः स्वर्णभवं पत्रं तापितं हि विनिक्षिपेत्
ज्वालामुखीरसे षष्ठीपुटैर्भस्मीभवत्यलम्
tataḥ svarṇabhavaṃ patraṃ tāpitaṃ hi vinikṣipet
jvālāmukhīrase ṣaṣṭhīpuṭairbhasmībhavatyalam
- 13
गुरुणा कथितं सम्यक्निरुत्थं जायते ध्रुवम्
रोगान्हिनस्ति सकलान्नात्र कार्या विचारणा
guruṇā kathitaṃ samyaknirutthaṃ jāyate dhruvam
rogānhinasti sakalānnātra kāryā vicāraṇā
- 14
हेम्नः पत्राणि सूक्ष्माणि सूचिवेध्यानि कारयेत्
पुराम्बुभस्मसूतेन लेपयित्वाथ शोषयेत्
hemnaḥ patrāṇi sūkṣmāṇi sūcivedhyāni kārayet
purāmbubhasmasūtena lepayitvātha śoṣayet
- 15
संपुटे च ततो रुन्ध्यात्पुटयेद्दशभिः पुटैः
म्रियते नात्र संदेहो निरुत्थं भस्म जायते
saṃpuṭe ca tato rundhyātpuṭayeddaśabhiḥ puṭaiḥ
mriyate nātra saṃdeho nirutthaṃ bhasma jāyate
- 16
हेम्नः सूक्ष्मदलानि भूर्जसदृशान्यादाय संलेप्य वै
वज्रीदुग्धकहिङ्गुहिङ्गुलसमैर् एकत्र पिष्टीकृतैः
hemnaḥ sūkṣmadalāni bhūrjasadṛśānyādāya saṃlepya vai
vajrīdugdhakahiṅguhiṅgulasamair ekatra piṣṭīkṛtaiḥ
- 17
सत्यं संपुटके निधाय दशभिश्चैवं पुटैः कुक्कुटैः
पाच्यं हेम च रक्तगैरिकसमं संजायते निश्चितम्
satyaṃ saṃpuṭake nidhāya daśabhiścaivaṃ puṭaiḥ kukkuṭaiḥ
pācyaṃ hema ca raktagairikasamaṃ saṃjāyate niścitam
- 18
लोहपर्पटीकाबद्धं मृतं सूतं समांशकम्
विद्रुते हेम्नि निक्षिप्तं स्वर्णभूतिप्रभं भवेत्
तद्भस्म पुरतोयेन दरदेन समन्वितम्
मर्दयेद्दिनम् एकं तु संपुटे धारयेत्ततः
lohaparpaṭīkābaddhaṃ mṛtaṃ sūtaṃ samāṃśakam
vidrute hemni nikṣiptaṃ svarṇabhūtiprabhaṃ bhavet
tadbhasma puratoyena daradena samanvitam
mardayeddinam ekaṃ tu saṃpuṭe dhārayettataḥ
- 19
पुटितं दशवारेण स्वर्णं सिंदूरसन्निभम्
जायते नात्र संदेहो रंजनं कुरुते ध्रुवम्
देहं लोहं च मतिमान्सुधनी साधयेदिदम्
puṭitaṃ daśavāreṇa svarṇaṃ siṃdūrasannibham
jāyate nātra saṃdeho raṃjanaṃ kurute dhruvam
dehaṃ lohaṃ ca matimānsudhanī sādhayedidam
- 20
एतत्स्वर्णभवं करोति च रजः सौन्दर्यतां वै सदा
रोगान्दैवकृतान्निहन्ति सकलान्येवं त्रिदोषोद्भवान्
यः सेवेत नरः समान्द्विदशकान्वृद्धश्च नो जायते
दोषाश्चैव गरोद्भवा विषकृता आगन्तुजा नैव हि
etatsvarṇabhavaṃ karoti ca rajaḥ saundaryatāṃ vai sadā
rogāndaivakṛtānnihanti sakalānyevaṃ tridoṣodbhavān
yaḥ seveta naraḥ samāndvidaśakānvṛddhaśca no jāyate
doṣāścaiva garodbhavā viṣakṛtā āgantujā naiva hi
- 21
रूप्यं च त्रिविधं प्रोक्तं खनिजं सहजं तथा
कृत्रिमं च त्रयो भेदाः कथिताः पूर्वसूरिभिः
rūpyaṃ ca trividhaṃ proktaṃ khanijaṃ sahajaṃ tathā
kṛtrimaṃ ca trayo bhedāḥ kathitāḥ pūrvasūribhiḥ
- 22
भूधरे कुत्र चेत्प्राप्तं खन्यमाने च खनिजम्
कैलासशिखराज्जातं सहजं तदुदीरितम्
bhūdhare kutra cetprāptaṃ khanyamāne ca khanijam
kailāsaśikharājjātaṃ sahajaṃ tadudīritam
- 23
रसवेधेन यज्जातं वङ्गात्तत्कृत्रिमं मतम्
यद्रूप्यं वह्निना तप्तम् उज्ज्वलं हि विनिःसरेत्
तच्छुद्धं कलधूतं हि सर्वकार्यकरं परम्
rasavedhena yajjātaṃ vaṅgāttatkṛtrimaṃ matam
yadrūpyaṃ vahninā taptam ujjvalaṃ hi viniḥsaret
tacchuddhaṃ kaladhūtaṃ hi sarvakāryakaraṃ param
- 24
ताम्रादिसंसर्गभवं त्वशुद्धं रूप्यं हि मिश्रं खलु दोषलं च
तच्छोधयेद्वै भसितस्य मूष्यां सीसेन सार्धं रजतं तु ध्मापयेत्
tāmrādisaṃsargabhavaṃ tvaśuddhaṃ rūpyaṃ hi miśraṃ khalu doṣalaṃ ca
tacchodhayedvai bhasitasya mūṣyāṃ sīsena sārdhaṃ rajataṃ tu dhmāpayet
- 25
ताराच्च षड्गुणं नागं ध्मापयेद्यत्नतः सुधीः
शनैर्विधम्यमानं हि दोषशून्यं प्रजायते
tārācca ṣaḍguṇaṃ nāgaṃ dhmāpayedyatnataḥ sudhīḥ
śanairvidhamyamānaṃ hi doṣaśūnyaṃ prajāyate
- 26
अनेनैव प्रकारेण शोधयेद्रजतं सदा
सर्वकार्ये प्रयोक्तव्यं सर्वसिद्धिविधायकम्
anenaiva prakāreṇa śodhayedrajataṃ sadā
sarvakārye prayoktavyaṃ sarvasiddhividhāyakam
- 27
भागमेकं तु रजतं सूतभागचतुष्टयम्
मर्दयेद्दिनमेकं तु सततं निम्बुवारिणा
bhāgamekaṃ tu rajataṃ sūtabhāgacatuṣṭayam
mardayeddinamekaṃ tu satataṃ nimbuvāriṇā
- 28
पेषणाज्जायते पिष्टीर्दिनैकेन तु निश्चितम्
मूषामध्ये तु तां मुक्त्वा अधोर्ध्वं गंधकं न्यसेत्
peṣaṇājjāyate piṣṭīrdinaikena tu niścitam
mūṣāmadhye tu tāṃ muktvā adhordhvaṃ gaṃdhakaṃ nyaset
- 29
वालुकायंत्रमध्यस्थां दिनैकं तु दृढाग्निना
पाचितां तु प्रयत्नेन स्वांगशीतलतां गताम्
vālukāyaṃtramadhyasthāṃ dinaikaṃ tu dṛḍhāgninā
pācitāṃ tu prayatnena svāṃgaśītalatāṃ gatām
- 30
तालेनाम्लेन सहितां मर्दितां हि शिलातले
ततो द्वादशवाराणि पुटान्यत्र प्रदापयेत्
tālenāmlena sahitāṃ marditāṃ hi śilātale
tato dvādaśavārāṇi puṭānyatra pradāpayet

