67 shlokas
- 1
माणिक्यं मौक्तिकं चैव विद्रुमं तार्क्ष्यं पुष्पकम्
वज्रं नीलं च गोमेदं वैडूर्यं च क्रमेण हि
māṇikyaṃ mauktikaṃ caiva vidrumaṃ tārkṣyaṃ puṣpakam
vajraṃ nīlaṃ ca gomedaṃ vaiḍūryaṃ ca krameṇa hi
- 2
सुजातिगुणसम्पन्नं रत्नं सर्वार्थसिद्धिदम्
दाने रसायने चैव धारणे देवतार्चने
sujātiguṇasampannaṃ ratnaṃ sarvārthasiddhidam
dāne rasāyane caiva dhāraṇe devatārcane
- 3
पद्मरागाभिधं श्रेष्ठं प्रथमं तदुदीरितम्
द्वितीयं नीलगन्धि स्याद्घनं रक्तं सुशोभनम्
padmarāgābhidhaṃ śreṣṭhaṃ prathamaṃ tadudīritam
dvitīyaṃ nīlagandhi syādghanaṃ raktaṃ suśobhanam
- 4
महच्च कमलच्छायं स्निग्धं स्वच्छं गुरु स्फुटम्
समं वृत्तायतं गात्रे माणिक्यं चोत्तमं मतम्
mahacca kamalacchāyaṃ snigdhaṃ svacchaṃ guru sphuṭam
samaṃ vṛttāyataṃ gātre māṇikyaṃ cottamaṃ matam
- 5
गंगोदकसमुद्भूतं नीलगर्भारुणच्छवि
माणिक्यं पूर्ववच्छायं नीलगन्धि तदुच्यते
gaṃgodakasamudbhūtaṃ nīlagarbhāruṇacchavi
māṇikyaṃ pūrvavacchāyaṃ nīlagandhi taducyate
- 6
माणिक्यं चाष्टधा नेष्टं सच्छिद्रं मलिनं लघु
कर्कशं चिपिटं वक्रं सूक्ष्मं चाविशदं तथा
māṇikyaṃ cāṣṭadhā neṣṭaṃ sacchidraṃ malinaṃ laghu
karkaśaṃ cipiṭaṃ vakraṃ sūkṣmaṃ cāviśadaṃ tathā
- 7
संदीपनं वृष्यतमं हि रूक्षं वातापहं कर्मरुजापहं च
भूतादिदोषत्रयनाशनं परं राज्ञां सदा योग्यतमं प्रशस्तम्
saṃdīpanaṃ vṛṣyatamaṃ hi rūkṣaṃ vātāpahaṃ karmarujāpahaṃ ca
bhūtādidoṣatrayanāśanaṃ paraṃ rājñāṃ sadā yogyatamaṃ praśastam
- 8
ह्लादि श्वेतं रश्मिमन्निर्मलं च वृत्तं ख्यातं मौक्तिकं तोयभासम्
स्निग्धं तौल्ये गौरवं चेन्महत्तल्लिंगैरेतैर्लक्षितं तच्च शुद्धम्
hlādi śvetaṃ raśmimannirmalaṃ ca vṛttaṃ khyātaṃ mauktikaṃ toyabhāsam
snigdhaṃ taulye gauravaṃ cenmahattalliṃgairetairlakṣitaṃ tacca śuddham
- 9
रूक्षाङ्गं चेन्निष्प्रभं श्यावताम्रं चार्धं शुभ्रं ग्रंथिलं मौक्तिकं च
क्षाराभासं वैकटं युग्मकं च दोषैर्युक्तं सर्वथा त्याज्यमेभिः
rūkṣāṅgaṃ cenniṣprabhaṃ śyāvatāmraṃ cārdhaṃ śubhraṃ graṃthilaṃ mauktikaṃ ca
kṣārābhāsaṃ vaikaṭaṃ yugmakaṃ ca doṣairyuktaṃ sarvathā tyājyamebhiḥ
- 10
कासं श्वासं वह्निमांद्यं क्षयं च हन्याद्वृष्यं बृंहणं पित्तहारि
दाहश्लेष्मोन्मादवातादिरोगान्हन्यादेवं सेवितं सर्वकाले
kāsaṃ śvāsaṃ vahnimāṃdyaṃ kṣayaṃ ca hanyādvṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ pittahāri
dāhaśleṣmonmādavātādirogānhanyādevaṃ sevitaṃ sarvakāle
- 11
स्निग्धं स्थूलं पक्वबिम्बीफलाभं वृत्तं दीर्घं निर्व्रणं चाप्य् अदीर्घम्
ख्यातं सद्भिः सप्तधा विद्रुमं च दोषैर्मुक्तं सर्वकार्येषु शस्तम्
snigdhaṃ sthūlaṃ pakvabimbīphalābhaṃ vṛttaṃ dīrghaṃ nirvraṇaṃ cāpy adīrgham
khyātaṃ sadbhiḥ saptadhā vidrumaṃ ca doṣairmuktaṃ sarvakāryeṣu śastam
- 12
रूक्षं श्वेतं सव्रणं धूसरं च निर्भारं चेच्छुल्बवर्णं प्रवालम्
दोषैर्युक्तं कोटरैरावृतं च नेष्टं सद्भिर्भक्षणे धारणे च
rūkṣaṃ śvetaṃ savraṇaṃ dhūsaraṃ ca nirbhāraṃ cecchulbavarṇaṃ pravālam
doṣairyuktaṃ koṭarairāvṛtaṃ ca neṣṭaṃ sadbhirbhakṣaṇe dhāraṇe ca
- 13
पित्तास्रघ्नं श्वासकासादिरोगान्हन्याद् एवं दुर्निवारं विषं च
भूतोन्मादान्नेत्ररोगान्निहन्यात्सद्यः कुर्याद्दीपनं पाचनं च
pittāsraghnaṃ śvāsakāsādirogānhanyād evaṃ durnivāraṃ viṣaṃ ca
bhūtonmādānnetrarogānnihanyātsadyaḥ kuryāddīpanaṃ pācanaṃ ca
- 14
तार्क्ष्यं स्निग्धं भासुरं शष्पवर्णं गात्रैः शुद्धं भारवद्रश्मियुक्तम्
एते प्रोक्ता सप्तसंख्या गुणा वै दाने शस्तं भक्षणे धारणे च
tārkṣyaṃ snigdhaṃ bhāsuraṃ śaṣpavarṇaṃ gātraiḥ śuddhaṃ bhāravadraśmiyuktam
ete proktā saptasaṃkhyā guṇā vai dāne śastaṃ bhakṣaṇe dhāraṇe ca
- 15
नीलं श्वेतं कर्कशं श्यावरूक्षं वक्रं कृष्णं चिप्पटं भारहीनम्
दुष्टं तार्क्ष्यं चौषधेनोपयोज्यं कासं श्वासं सन्निपाताग्निमांद्यम्
nīlaṃ śvetaṃ karkaśaṃ śyāvarūkṣaṃ vakraṃ kṛṣṇaṃ cippaṭaṃ bhārahīnam
duṣṭaṃ tārkṣyaṃ cauṣadhenopayojyaṃ kāsaṃ śvāsaṃ sannipātāgnimāṃdyam
- 16
शोफं शूलं जूर्तिरोगं विषं च दुर्नामानं पाण्डुरोगं निहन्यात्
śophaṃ śūlaṃ jūrtirogaṃ viṣaṃ ca durnāmānaṃ pāṇḍurogaṃ nihanyāt
- 17
स्वच्छं स्थूलं पुष्परागं गुरु स्यात्स्निग्धं वर्णे कर्णिकारप्रसूनम्
तच्चावक्रं मसृणं कोमलं च लिंगैरेतैः शोभनं पुष्परागम्
svacchaṃ sthūlaṃ puṣparāgaṃ guru syātsnigdhaṃ varṇe karṇikāraprasūnam
taccāvakraṃ masṛṇaṃ komalaṃ ca liṃgairetaiḥ śobhanaṃ puṣparāgam
- 18
रूक्षं पीतं कर्कशं श्यामलं च पाण्डु स्याद्वा कापिलं तोयहीनम्
दोषैर्युक्तं निष्प्रभं पुष्परागं नो सेव्यं तन्नैव देयं द्विजेभ्यः
rūkṣaṃ pītaṃ karkaśaṃ śyāmalaṃ ca pāṇḍu syādvā kāpilaṃ toyahīnam
doṣairyuktaṃ niṣprabhaṃ puṣparāgaṃ no sevyaṃ tannaiva deyaṃ dvijebhyaḥ
- 19
कुष्ठं छर्दिं श्लेष्मवातौ निहन्ति मंदाग्नीनामेतदेव प्रशस्तम्
दाहे कृच्छ्रे दीपनं पाचनं च तस्मात्सेव्यं सर्वकालं मनुष्यैः
kuṣṭhaṃ chardiṃ śleṣmavātau nihanti maṃdāgnīnāmetadeva praśastam
dāhe kṛcchre dīpanaṃ pācanaṃ ca tasmātsevyaṃ sarvakālaṃ manuṣyaiḥ
- 20
सर्वेषु रत्नेषु सदा वरिष्ठं मूल्यैर्गरिष्ठं विविधं हि वज्रम्
नरश्च नारी च तथा तृतीयं तेषां गुणान्वच्मि समासतो हि
sarveṣu ratneṣu sadā variṣṭhaṃ mūlyairgariṣṭhaṃ vividhaṃ hi vajram
naraśca nārī ca tathā tṛtīyaṃ teṣāṃ guṇānvacmi samāsato hi
- 21
पूर्वं पूर्वं श्रेष्ठमेतत्प्रदिष्टं द्रव्याद्वीर्यात्पाकतश्च प्रभावात्
तेषां वर्णा जातयश्च प्रभेदाः कथ्यन्तेऽष्टौ शास्त्रतश्चापकर्षात्
pūrvaṃ pūrvaṃ śreṣṭhametatpradiṣṭaṃ dravyādvīryātpākataśca prabhāvāt
teṣāṃ varṇā jātayaśca prabhedāḥ kathyante'ṣṭau śāstrataścāpakarṣāt
- 22
श्वेतादिकं वर्णचतुष्टयं हि सर्वेषु रत्नेषु च कथ्यते बुधैः
स्युर्ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रास्ते जातयो वै क्रमशश्च वर्णाः
śvetādikaṃ varṇacatuṣṭayaṃ hi sarveṣu ratneṣu ca kathyate budhaiḥ
syurbrāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāste jātayo vai kramaśaśca varṇāḥ
- 23
पुंवज्रं यत्प्रोच्यते चाष्टधारं षट्कोणं चेद् इन्द्रचापेन तुल्यम्
अष्टौ चेत्स्युः फालका भासुरं वै पूर्वं श्रेष्ठं सर्वदोषापहं स्यात्
puṃvajraṃ yatprocyate cāṣṭadhāraṃ ṣaṭkoṇaṃ ced indracāpena tulyam
aṣṭau cetsyuḥ phālakā bhāsuraṃ vai pūrvaṃ śreṣṭhaṃ sarvadoṣāpahaṃ syāt
- 24
स्त्रीवज्रं चेत्तादृशं वर्तुलं हि किंचिच्चैवं चिप्पटं कर्कशं च
कोणाग्रं वै कुण्ठितं वर्तुलं च किंचिद्धीनं प्रोच्यते तत्तृतीयम्
strīvajraṃ cettādṛśaṃ vartulaṃ hi kiṃciccaivaṃ cippaṭaṃ karkaśaṃ ca
koṇāgraṃ vai kuṇṭhitaṃ vartulaṃ ca kiṃciddhīnaṃ procyate tattṛtīyam
- 25
स्त्री पुमान्नो स्त्री पुमान्यच्च वज्रं योज्यं तच्च स्त्रीषु पुंस्वेव षण्ढे
व्यत्यासाद्वै नैव दत्तं फलं तद्दद्याद्वज्रं वा विना तत्पुमांसम्
strī pumānno strī pumānyacca vajraṃ yojyaṃ tacca strīṣu puṃsveva ṣaṇḍhe
vyatyāsādvai naiva dattaṃ phalaṃ taddadyādvajraṃ vā vinā tatpumāṃsam
- 26
वर्णेऽप्येवं यस्य वर्णस्य वज्रं तत्तद्वर्णे शोभनीयं प्रदिष्टम्
न्यायश्चायं भैरवेण प्रदिष्टः सर्वेष्वेव रत्नवर्गेषु सम्यक्
varṇe'pyevaṃ yasya varṇasya vajraṃ tattadvarṇe śobhanīyaṃ pradiṣṭam
nyāyaścāyaṃ bhairaveṇa pradiṣṭaḥ sarveṣveva ratnavargeṣu samyak
- 27
यामावधि स्वेदितमेव वज्रं शुद्धिं प्रयातीह कुलत्थतोये
सिद्धं तथा कोद्रवजे शृते वा वज्रं विशुध्येद्धि विनिश्चितेन
yāmāvadhi sveditameva vajraṃ śuddhiṃ prayātīha kulatthatoye
siddhaṃ tathā kodravaje śṛte vā vajraṃ viśudhyeddhi viniścitena
- 28
सुभावितं मत्कुणशोणितेन वज्रं चतुर्वारविशोषितं च
छुच्छुंदरीस्थं हि विपाचितं पुटे पुटेद्वराहेण च त्रिंशदेवम्
subhāvitaṃ matkuṇaśoṇitena vajraṃ caturvāraviśoṣitaṃ ca
chucchuṃdarīsthaṃ hi vipācitaṃ puṭe puṭedvarāheṇa ca triṃśadevam
- 29
ध्मातं पुनर्ध्माय शतं हि वारान्क्वाथे कुलत्थस्य हि निक्षिपेच्च
संपेषयेत्तं हि शिलातलेन मनःशिलाभिः सह कारयेद्वटीम्
dhmātaṃ punardhmāya śataṃ hi vārānkvāthe kulatthasya hi nikṣipecca
saṃpeṣayettaṃ hi śilātalena manaḥśilābhiḥ saha kārayedvaṭīm
- 30
क्षिप्त्वा निरुन्ध्यापि च मूषिकायां पुटान्यथाष्टौ च वनोपलैर्ददेत्
वारान्शतं चापि ततो धमेत्तं संमर्दितं शोधितपारदेन
kṣiptvā nirundhyāpi ca mūṣikāyāṃ puṭānyathāṣṭau ca vanopalairdadet
vārānśataṃ cāpi tato dhamettaṃ saṃmarditaṃ śodhitapāradena

