133 shlokas
- 1
अथेदानीं प्रवक्ष्यामि गुणाधिक्यान्महारसान्
तेषां नामानि वर्गांश्च सत्त्वानि तद्गुणांस्तथा
athedānīṃ pravakṣyāmi guṇādhikyānmahārasān
teṣāṃ nāmāni vargāṃśca sattvāni tadguṇāṃstathā
- 2
क्रमेण गगनं ताप्यं वैक्रांतं विमलं तथा
रसकं शैलसंभूतं राजावर्तकसस्यके
एते महारसाश्चाष्टावुदिता रसवादिभिः
krameṇa gaganaṃ tāpyaṃ vaikrāṃtaṃ vimalaṃ tathā
rasakaṃ śailasaṃbhūtaṃ rājāvartakasasyake
ete mahārasāścāṣṭāvuditā rasavādibhiḥ
- 3
क्रमप्राप्तमहं वक्ष्ये गगनं तु चतुर्विधम्
श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णं परमसुंदरम्
kramaprāptamahaṃ vakṣye gaganaṃ tu caturvidham
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ paramasuṃdaram
- 4
श्वेतं श्वेतक्रियायोग्यं रक्तं पीतं हि पीतकृत्
कृष्णाभ्रं सर्वरोगाणां नाशनं परमं सदा
śvetaṃ śvetakriyāyogyaṃ raktaṃ pītaṃ hi pītakṛt
kṛṣṇābhraṃ sarvarogāṇāṃ nāśanaṃ paramaṃ sadā
- 5
वज्रं पिनाकं नागं च मंडूकमभिधीयते
अनेन विधिना प्रोक्ता भेदाः सन्तीह षोडश
vajraṃ pinākaṃ nāgaṃ ca maṃḍūkamabhidhīyate
anena vidhinā proktā bhedāḥ santīha ṣoḍaśa
- 6
अभ्राणामेव सर्वेषां वज्रमेवोत्तमं सदा
शेषाणि त्रीणि चाभ्राणि घोरान्व्याधीन्सृजन्ति हि
तस्माद्यत्नेन सद्वैद्यैर्वर्जनीयानि नित्यशः
abhrāṇāmeva sarveṣāṃ vajramevottamaṃ sadā
śeṣāṇi trīṇi cābhrāṇi ghorānvyādhīnsṛjanti hi
tasmādyatnena sadvaidyairvarjanīyāni nityaśaḥ
- 7
वज्राभ्रं धम्यमानेऽग्नौ विकृतिं न क्वचिद्भजेत्
सेवितं तन्मृतिं हन्ति वज्राभं कुरुते वपुः
vajrābhraṃ dhamyamāne'gnau vikṛtiṃ na kvacidbhajet
sevitaṃ tanmṛtiṃ hanti vajrābhaṃ kurute vapuḥ
- 8
पिनाकं चाग्निसंतप्तं विमुञ्चति दलोच्चयम्
सेवितं चैकमासेन कृमिं कुष्ठं करोत्यलम्
pinākaṃ cāgnisaṃtaptaṃ vimuñcati daloccayam
sevitaṃ caikamāsena kṛmiṃ kuṣṭhaṃ karotyalam
- 9
नागाभ्रं ध्मापितं सम्यक्नागवत्स्फूर्जते ध्रुवम्
सेवितं तत्प्रकुरुते क्षयरोगसमुद्भवम्
nāgābhraṃ dhmāpitaṃ samyaknāgavatsphūrjate dhruvam
sevitaṃ tatprakurute kṣayarogasamudbhavam
- 10
विषं हालाहलं पीतं मारयत्येव निश्चितम्
तथा नागाभ्रनामेदं सद्वैद्यः कथयत्यलम्
viṣaṃ hālāhalaṃ pītaṃ mārayatyeva niścitam
tathā nāgābhranāmedaṃ sadvaidyaḥ kathayatyalam
- 11
मंडूकाभ्रं प्रकुरुते ताप्यमानं हि नित्यशः
क्षणं चाग्नौ न तिष्ठेत मंडूकसदृशां गतिम्
maṃḍūkābhraṃ prakurute tāpyamānaṃ hi nityaśaḥ
kṣaṇaṃ cāgnau na tiṣṭheta maṃḍūkasadṛśāṃ gatim
- 12
मंडूकाभ्रं न सेव्यं हि कथितं रसवेदिभिः
maṃḍūkābhraṃ na sevyaṃ hi kathitaṃ rasavedibhiḥ
- 13
स्वेदयेद्दिनमेकं तु कांजिकेन तथाभ्रकम्
पश्चात्कुलत्थजे क्वाथे तक्रे मूत्रेऽथ वह्निना
svedayeddinamekaṃ tu kāṃjikena tathābhrakam
paścātkulatthaje kvāthe takre mūtre'tha vahninā
- 14
पाचितं दोषशून्यं तु शुद्धिमायाति निश्चितम्
तथाग्नौ परितप्तं तु निषिञ्चेत्सप्तवारकम्
pācitaṃ doṣaśūnyaṃ tu śuddhimāyāti niścitam
tathāgnau paritaptaṃ tu niṣiñcetsaptavārakam
- 15
कांजिके चापि निर्दोषम् अभ्रके जायते ध्रुवम्
वराक्वाथे तथा दुग्धे गवां मूत्रे तथैव च
मार्कवस्य रसेनापि दोषशून्यं प्रजायते
kāṃjike cāpi nirdoṣam abhrake jāyate dhruvam
varākvāthe tathā dugdhe gavāṃ mūtre tathaiva ca
mārkavasya rasenāpi doṣaśūnyaṃ prajāyate
- 16
सूक्ष्मचूर्णं ततः कृत्वा पिष्ट्वा हंसपदीरसैः
चक्राकारं कृतं शुष्कं दद्यादर्धगजाह्वये
sūkṣmacūrṇaṃ tataḥ kṛtvā piṣṭvā haṃsapadīrasaiḥ
cakrākāraṃ kṛtaṃ śuṣkaṃ dadyādardhagajāhvaye
- 17
षट्पुटानि ततो दत्त्वा पुनरेवं पुनर्नवा
रसेन मर्दितं गाढमभ्रांशेन तु टंकणम्
ṣaṭpuṭāni tato dattvā punarevaṃ punarnavā
rasena marditaṃ gāḍhamabhrāṃśena tu ṭaṃkaṇam
- 18
पुनश्च चक्रिकां कृत्वा सप्तवारं पुटेत्खलु
तण्डुलीयरसेनैव तद्वद्वासारसेन च
punaśca cakrikāṃ kṛtvā saptavāraṃ puṭetkhalu
taṇḍulīyarasenaiva tadvadvāsārasena ca
- 19
पुटयेत्सप्तवाराणि पुटं दद्याद्गजार्धकम्
अनेन विधिना चाभ्रं म्रियते नात्र संशयः
चन्द्रिकारहितं सम्यक्सिंदूराभं प्रजायते
puṭayetsaptavārāṇi puṭaṃ dadyādgajārdhakam
anena vidhinā cābhraṃ mriyate nātra saṃśayaḥ
candrikārahitaṃ samyaksiṃdūrābhaṃ prajāyate
- 20
कासमर्दरसेनैव धान्याभ्रं पाचितं शुभम्
शतवारेण म्रियते नात्र कार्या विचारणा
kāsamardarasenaiva dhānyābhraṃ pācitaṃ śubham
śatavāreṇa mriyate nātra kāryā vicāraṇā
- 21
एवं मुस्तारसेनापि तण्डुलीयशिफारसैः
टंकणेन समं पिष्ट्वा चक्राकारमथाभ्रकम्
evaṃ mustārasenāpi taṇḍulīyaśiphārasaiḥ
ṭaṃkaṇena samaṃ piṣṭvā cakrākāramathābhrakam
- 22
षष्टिसंख्यपुटैः पक्वं सिन्दूरसदृशं भवेत्
कुष्ठक्षयादिरोगघ्नं अभ्रकं जायते ध्रुवम्
ṣaṣṭisaṃkhyapuṭaiḥ pakvaṃ sindūrasadṛśaṃ bhavet
kuṣṭhakṣayādirogaghnaṃ abhrakaṃ jāyate dhruvam
- 23
नागवल्लीदलरसैर्वटमूलत्वचा तथा
वृषामत्स्यादनीभ्यां च मत्स्याक्ष्या सपुनर्भुवा
nāgavallīdalarasairvaṭamūlatvacā tathā
vṛṣāmatsyādanībhyāṃ ca matsyākṣyā sapunarbhuvā
- 24
वटवृक्षस्य मूलेन मर्दितं पुटितं घनम्
सिंदूरसदृशं वर्णे भवेद्विंशतिमे पुटे
vaṭavṛkṣasya mūlena marditaṃ puṭitaṃ ghanam
siṃdūrasadṛśaṃ varṇe bhavedviṃśatime puṭe
- 25
सूक्ष्मं सूक्ष्मं जलप्लावं रक्तवर्णसमुज्ज्वलम्
सर्वरोगहरं चापि जायते बहुभिः पुटैः
sūkṣmaṃ sūkṣmaṃ jalaplāvaṃ raktavarṇasamujjvalam
sarvarogaharaṃ cāpi jāyate bahubhiḥ puṭaiḥ
- 26
मृतं वज्राभ्रकं सम्यक्सेवनीयं सदा बुधैः
वलिपलितनाशाय दृढतायै शरीरिणाम्
mṛtaṃ vajrābhrakaṃ samyaksevanīyaṃ sadā budhaiḥ
valipalitanāśāya dṛḍhatāyai śarīriṇām
- 27
सर्वव्याधिहरं त्रिदोषशमनं वह्नेश्च संदीपनम्
वीर्यस्तंभविवृद्धिकृत्परमिदं कृच्छ्रादिरोगापहम्
sarvavyādhiharaṃ tridoṣaśamanaṃ vahneśca saṃdīpanam
vīryastaṃbhavivṛddhikṛtparamidaṃ kṛcchrādirogāpaham
- 28
भूतोन्मादनिवारणं स्मृतिकरं शोफामयध्वंसनं
सद्यः प्राणविवर्धनं ज्वरहरं सेव्यं सदा चाभ्रकम्
bhūtonmādanivāraṇaṃ smṛtikaraṃ śophāmayadhvaṃsanaṃ
sadyaḥ prāṇavivardhanaṃ jvaraharaṃ sevyaṃ sadā cābhrakam
- 29
यथा विषं यथा वज्रं शस्त्रो ऽग्निः प्राणहृद्यथा
भक्षितं चन्द्रिकायुक्तम् अभ्रकं तादृशं गुणैः
yathā viṣaṃ yathā vajraṃ śastro 'gniḥ prāṇahṛdyathā
bhakṣitaṃ candrikāyuktam abhrakaṃ tādṛśaṃ guṇaiḥ
- 30
पादांशं टंकणं दत्त्वा मुसलीरसमर्दितम्
ध्मापितं कोष्ठिकायन्त्रे सत्त्वरूपं प्रजायते
pādāṃśaṃ ṭaṃkaṇaṃ dattvā musalīrasamarditam
dhmāpitaṃ koṣṭhikāyantre sattvarūpaṃ prajāyate

