67 shlokas
- 1
अथातो हिमशैलाग्रे देवदारुवनालये
व्यासम् एकाग्रम् आसीनम् अपृच्छन्न् ऋषयः पुरा
athāto himaśailāgre devadāruvanālaye
vyāsam ekāgram āsīnam apṛcchann ṛṣayaḥ purā
- 2
मानुषाणां हितं धर्मं वर्तमाने कलौ युगे
शौचाचारं यथावच्च वद सत्यवतीसुत
mānuṣāṇāṃ hitaṃ dharmaṃ vartamāne kalau yuge
śaucācāraṃ yathāvacca vada satyavatīsuta
- 3
तच्छ्रुत्वा ऋषिवाक्यं तु सशिष्यो ऽग्न्यर्कसंनिभः
प्रत्युवाच महातेजाः श्रुतिस्मृतिविशारदः
tacchrutvā ṛṣivākyaṃ tu saśiṣyo 'gnyarkasaṃnibhaḥ
pratyuvāca mahātejāḥ śrutismṛtiviśāradaḥ
- 4
न चाहं सर्वतत्त्वज्ञः कथं धर्मं वदाम्य् अहं
अस्मत्पितैव प्रष्टव्य इति व्यासः सुतो ऽब्रवीत्
na cāhaṃ sarvatattvajñaḥ kathaṃ dharmaṃ vadāmy ahaṃ
asmatpitaiva praṣṭavya iti vyāsaḥ suto 'bravīt
- 5
ततस्त ऋषयः सर्वे धर्मतत्त्वार्थकाङ्क्षिणः
ऋषिं व्यासं पुरस्कृत्य गता बदरिकाश्रमम्
tatasta ṛṣayaḥ sarve dharmatattvārthakāṅkṣiṇaḥ
ṛṣiṃ vyāsaṃ puraskṛtya gatā badarikāśramam
- 6
नानापुष्पलताकीर्णं फलवृक्षैर् अलंकृतम्
नदीप्रस्रवणोपेतं पुण्यतीर्थोपशोभितं
nānāpuṣpalatākīrṇaṃ phalavṛkṣair alaṃkṛtam
nadīprasravaṇopetaṃ puṇyatīrthopaśobhitaṃ
- 7
मृगपक्षिनिनादाढ्यं देवतायतनावृतम्
यक्षगन्धर्वसिद्धैश्च नृत्यगीतैर् अलंकृतम्
mṛgapakṣininādāḍhyaṃ devatāyatanāvṛtam
yakṣagandharvasiddhaiśca nṛtyagītair alaṃkṛtam
- 8
तस्मिन्न् ऋषिसभामध्ये शक्तिपुत्रं पराशरम्
सुखासीनं महातेजा मुनिमुख्यगणावृतम्
tasminn ṛṣisabhāmadhye śaktiputraṃ parāśaram
sukhāsīnaṃ mahātejā munimukhyagaṇāvṛtam
- 9
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा व्यासस्तु ऋषिभिः सह
प्रदक्षिणाभिवादैश्च स्तुतिभिः समपूजयत्
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vyāsastu ṛṣibhiḥ saha
pradakṣiṇābhivādaiśca stutibhiḥ samapūjayat
- 10
ततः संतुष्टहृदयः पराशरमहामुनिः
आह सुस्वागतं ब्रूहीत्य् आसीनो मुनिपुङ्गवः
tataḥ saṃtuṣṭahṛdayaḥ parāśaramahāmuniḥ
āha susvāgataṃ brūhīty āsīno munipuṅgavaḥ
- 11
कुशलं सम्यग् इत्य् उक्त्वा व्यासः पृच्छत्य् अनन्तरम्
यदि जानासि भक्तिं मे स्नेहाद्वा भक्तवत्सल
kuśalaṃ samyag ity uktvā vyāsaḥ pṛcchaty anantaram
yadi jānāsi bhaktiṃ me snehādvā bhaktavatsala
- 12
धर्मं कथय मे तात अनुग्राह्यो ह्य् अहं तव
श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाः काश्यपास्तथा
dharmaṃ kathaya me tāta anugrāhyo hy ahaṃ tava
śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhāḥ kāśyapāstathā
- 13
गार्गेया गौतमीयाश्च तथा चोशनसा स्मृताः
अत्रेर्विष्णोश्च संवर्ताद्दक्षाद् अङ्गिरसस्तथा
gārgeyā gautamīyāśca tathā cośanasā smṛtāḥ
atrerviṣṇośca saṃvartāddakṣād aṅgirasastathā
- 14
शातातपाच्च हारीताद्याज्ञवल्क्यात्तथैव च
आपस्तम्बकृता धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च
śātātapācca hārītādyājñavalkyāttathaiva ca
āpastambakṛtā dharmāḥ śaṅkhasya likhitasya ca
- 15
कात्यायनकृताश्चैव तथा प्राचेतसान्मुनेः
श्रुता ह्य् एते भवत्प्रोक्ताः श्रुत्यर्था मे न विस्मृताः
kātyāyanakṛtāścaiva tathā prācetasānmuneḥ
śrutā hy ete bhavatproktāḥ śrutyarthā me na vismṛtāḥ
- 16
अस्मिन्मन्वन्तरे धर्माः कृतत्रेतादिके युगे
सर्वे धर्माः कृते जाताः सर्वे नष्टाः कलौ युगे
asminmanvantare dharmāḥ kṛtatretādike yuge
sarve dharmāḥ kṛte jātāḥ sarve naṣṭāḥ kalau yuge
- 17
चातुर्वर्ण्यसमाचारं किंचित्साधारणं वद
चतुर्णाम् अपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदैः
cāturvarṇyasamācāraṃ kiṃcitsādhāraṇaṃ vada
caturṇām api varṇānāṃ kartavyaṃ dharmakovidaiḥ
- 18
ब्रूहि धर्मस्वरूपज्ञ सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात्
व्यासवाक्यावसाने तु मुनिमुख्यः पराशरः
brūhi dharmasvarūpajña sūkṣmaṃ sthūlaṃ ca vistarāt
vyāsavākyāvasāne tu munimukhyaḥ parāśaraḥ
- 19
धर्मस्य निर्णयं प्राह सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात्
शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयस्तथा
dharmasya nirṇayaṃ prāha sūkṣmaṃ sthūlaṃ ca vistarāt
śṛṇu putra pravakṣyāmi śṛṇvantu munayastathā
- 20
कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
श्रुतिस्मृतिसदाचारनिर्णेतारश्च सर्वदा
kalpe kalpe kṣayotpattyā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
śrutismṛtisadācāranirṇetāraśca sarvadā
- 21
न कश्चिद्वेदकर्ता च वेदं स्मृत्वा चतुर्मुखः
तथैव धर्मान्स्मरति मनुः कल्पान्तरे ऽन्तरे
na kaścidvedakartā ca vedaṃ smṛtvā caturmukhaḥ
tathaiva dharmānsmarati manuḥ kalpāntare 'ntare
- 22
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे युगे
अन्ये कलियुगे नॄणां युगरूपानुसारतः
anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare yuge
anye kaliyuge nṝṇāṃ yugarūpānusārataḥ
- 23
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानम् उच्यते
द्वापरे यज्ञम् एवाहुः दानम् एव कलौ युगे
tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam ucyate
dvāpare yajñam evāhuḥ dānam eva kalau yuge
- 24
कृते तु मानवा धर्मास्त्रेतायां गौतमाः स्मृताः
द्वापरे शाङ्खलिखिताः कलौ पाराशराः स्मृताः
kṛte tu mānavā dharmāstretāyāṃ gautamāḥ smṛtāḥ
dvāpare śāṅkhalikhitāḥ kalau pārāśarāḥ smṛtāḥ
- 25
त्यजेद्देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्रामम् उत्सृजेत्
द्वापरे कुलम् एकं तु कर्तारं तु कलौ युगे
tyajeddeśaṃ kṛtayuge tretāyāṃ grāmam utsṛjet
dvāpare kulam ekaṃ tu kartāraṃ tu kalau yuge
- 26
कृते संभाषणाद् एव त्रेतायां स्पर्शनेन च
द्वापरे त्व् अन्नम् आदाय कलौ पतति कर्मणा
kṛte saṃbhāṣaṇād eva tretāyāṃ sparśanena ca
dvāpare tv annam ādāya kalau patati karmaṇā
- 27
कृते तात्कालिकः शापस्त्रेतायां दशभिर्दिनैः
द्वापरे चैकमासेन कलौ संवत्सरेण तु
kṛte tātkālikaḥ śāpastretāyāṃ daśabhirdinaiḥ
dvāpare caikamāsena kalau saṃvatsareṇa tu
- 28
अभिगम्य कृते दानं त्रेतास्व् आहूय दीयते
द्वापरे याचमानाय सेवया दीयते कलौ
abhigamya kṛte dānaṃ tretāsv āhūya dīyate
dvāpare yācamānāya sevayā dīyate kalau
- 29
अभिगम्योत्तमं दानम् आहूयैव तु मध्यमम्
अधमं याचमानाय सेवादानं तु निष्फलम्
abhigamyottamaṃ dānam āhūyaiva tu madhyamam
adhamaṃ yācamānāya sevādānaṃ tu niṣphalam
- 30
जितो धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं चैवानृतेन च
जिताश्चोरैश्च राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषाः कलौ
jito dharmo hy adharmeṇa satyaṃ caivānṛtena ca
jitāścoraiśca rājānaḥ strībhiśca puruṣāḥ kalau

