40 shlokas
- 1
शशो वृषो ऽश्व इति लिङ्गतो नायकविशेषाः
नायिका पुनर्मृगी वडवा हस्तिनी चेति
śaśo vṛṣo 'śva iti liṅgato nāyakaviśeṣāḥ
nāyikā punarmṛgī vaḍavā hastinī ceti
- 2
तत्र सदृशसंप्रयोगे समरतानि त्रीणि
tatra sadṛśasaṃprayoge samaratāni trīṇi
- 3
विपर्ययेण विषमाणि षट्
विषमेष्वपि पुरुषाधिक्यं चेद् अनन्तरसंप्रयोगे द्वे उच्चरते
व्यवहितम् एकम् उच्चतररतम्
विपर्यये पुनर्द्वे नीचरते
व्यवहितम् एकं नीचतररतं च
तेषु समानि श्रेष्ठानि
तरशब्दाङ्किते द्वे कनिष्ठे
शेषाणि मध्यमानि
viparyayeṇa viṣamāṇi ṣaṭ
viṣameṣvapi puruṣādhikyaṃ ced anantarasaṃprayoge dve uccarate
vyavahitam ekam uccatararatam
viparyaye punardve nīcarate
vyavahitam ekaṃ nīcatararataṃ ca
teṣu samāni śreṣṭhāni
taraśabdāṅkite dve kaniṣṭhe
śeṣāṇi madhyamāni
- 4
साम्ये अप्युच्चाङ्कं नीचाङ्काज्ज्यायः
इति प्रमाणतो नवरतानि
sāmye apyuccāṅkaṃ nīcāṅkājjyāyaḥ
iti pramāṇato navaratāni
- 5
यस्य संप्रयोगकाले प्रीतिर् उदासीना वीर्यम् अल्पं क्षतानि च न सहते स मन्दवेगः
yasya saṃprayogakāle prītir udāsīnā vīryam alpaṃ kṣatāni ca na sahate sa mandavegaḥ
- 6
तद्विपर्ययौ मध्यमचण्डवेगौ भवतस्तथा नायिकापि
tadviparyayau madhyamacaṇḍavegau bhavatastathā nāyikāpi
- 7
तत्रापि प्रमाणवद् एव नवरतानि
tatrāpi pramāṇavad eva navaratāni
- 8
तद्वत्कालतो ऽपि शीघ्रमध्यचिरकाला नायकाः
tadvatkālato 'pi śīghramadhyacirakālā nāyakāḥ
- 9
तत्र स्त्रियां विवादः
tatra striyāṃ vivādaḥ
- 10
न स्त्री पुरुषवद् एव भावम् अधिगच्छति
na strī puruṣavad eva bhāvam adhigacchati
- 11
सातत्यात्त्वस्याः पुरुषेण कण्डूतिर् अपनुद्यते
sātatyāttvasyāḥ puruṣeṇa kaṇḍūtir apanudyate
- 12
सा पुनर् आभिमानिकेन सुखेन संसृष्टा रसान्तरं जनयति
तस्मिन्सुखबुद्धिर् अस्याः
पुरुषप्रतीतेश्चानभिज्ञत्वात्कथं ते सुखम् इति प्रष्टुम् अशक्यत्वात्
कथम् एतद् उपलभ्यत इति चेत्पुरुषो हि रतिम् अधिगम्य स्वेच्छया विरमति न स्त्रियम् अपेक्षते न त्वेवं स्त्रीत्यौद्दालकिः
sā punar ābhimānikena sukhena saṃsṛṣṭā rasāntaraṃ janayati
tasminsukhabuddhir asyāḥ
puruṣapratīteścānabhijñatvātkathaṃ te sukham iti praṣṭum aśakyatvāt
katham etad upalabhyata iti cetpuruṣo hi ratim adhigamya svecchayā viramati na striyam apekṣate na tvevaṃ strītyauddālakiḥ
- 13
तत्रैतत्स्यात्
चिरवेगे नायके स्त्रियो ऽनुरज्यन्ते शीघ्रवेगस्य भावम् अनासाद्यावसाने ऽभ्यसूयिन्यो भवन्ति
तत्सर्वं भावप्राप्तेर् अप्राप्तेश्च लक्षणम्
tatraitatsyāt
ciravege nāyake striyo 'nurajyante śīghravegasya bhāvam anāsādyāvasāne 'bhyasūyinyo bhavanti
tatsarvaṃ bhāvaprāpter aprāpteśca lakṣaṇam
- 14
तच्च न
कण्डूतिप्रतीकारो ऽपि हि दीर्घकालं प्रिय इति
एतद् उपपद्यत एव
तस्मात्संदिग्धत्वाद् अलक्षणम् इति
tacca na
kaṇḍūtipratīkāro 'pi hi dīrghakālaṃ priya iti
etad upapadyata eva
tasmātsaṃdigdhatvād alakṣaṇam iti
- 15
संयोगे योषितः पुंसा कण्डूतिर् अपनुद्यते
तच्च अभिमानसंसृष्टं सुखम् इत्यभिधीयते
saṃyoge yoṣitaḥ puṃsā kaṇḍūtir apanudyate
tacca abhimānasaṃsṛṣṭaṃ sukham ityabhidhīyate
- 16
सातत्याद्युवतिर् आरम्भात्प्रभृति भावम् अधिगच्छति
पुरुषः पुनर् अन्त एव
एतद् उपपन्नतरम्
न ह्यसत्यां भावप्राप्तौ गर्भसंभव इति बाभ्रवीयाः
sātatyādyuvatir ārambhātprabhṛti bhāvam adhigacchati
puruṣaḥ punar anta eva
etad upapannataram
na hyasatyāṃ bhāvaprāptau garbhasaṃbhava iti bābhravīyāḥ
- 17
अत्रापि तावेवाशङ्कापरिहारौ भूयः
atrāpi tāvevāśaṅkāparihārau bhūyaḥ
- 18
तत्रैतत्स्यात्
सातत्येन रसप्राप्तावारम्भकाले मध्यस्थचित्तता नातिसहिष्णुता च
ततः क्रमेणाधिको रागयोगः शरीरे निरपेक्षत्वम्
अन्ते च विरामाभीप्सेत्येतद् उपपन्नम् इति
tatraitatsyāt
sātatyena rasaprāptāvārambhakāle madhyasthacittatā nātisahiṣṇutā ca
tataḥ krameṇādhiko rāgayogaḥ śarīre nirapekṣatvam
ante ca virāmābhīpsetyetad upapannam iti
- 19
तच्च न
सामान्ये अपि भ्रान्तिसंस्कारे कुलालचक्रस्य भ्रमरकस्य वा भ्रान्ताव् एव वर्तमानस्य प्रारम्भे मन्दवेगता ततश्च क्रमेण पूरणम्वेगस्येत्युपपद्यते
धातुक्षयाच्च विरामाभीप्सेति
तस्माद् अनाक्षेपः
tacca na
sāmānye api bhrāntisaṃskāre kulālacakrasya bhramarakasya vā bhrāntāv eva vartamānasya prārambhe mandavegatā tataśca krameṇa pūraṇamvegasyetyupapadyate
dhātukṣayācca virāmābhīpseti
tasmād anākṣepaḥ
- 20
सुरतान्ते सुखं पुंसां स्त्रीणां तु सततं सुखम्
धातुक्षयनिमित्ता च विरामेच्छोपजायते
suratānte sukhaṃ puṃsāṃ strīṇāṃ tu satataṃ sukham
dhātukṣayanimittā ca virāmecchopajāyate
- 21
तस्मात्पुरुषवद् एव योषितो ऽपि रसव्यक्तिर्द्रष्टव्या
tasmātpuruṣavad eva yoṣito 'pi rasavyaktirdraṣṭavyā
- 22
कथं हि समानायाम् एवाकृतावेकार्थम् अभिप्रपन्नयोः कार्यवैलक्षण्यं स्याद् उपायवैलक्षण्याद् अभिमानवैलक्षण्याच्च
kathaṃ hi samānāyām evākṛtāvekārtham abhiprapannayoḥ kāryavailakṣaṇyaṃ syād upāyavailakṣaṇyād abhimānavailakṣaṇyācca
- 23
कथम् उपायवैलक्षण्यं तु सर्गात्
कर्ता हि पुरुषो ऽधिकरणं युवतिः
अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यते अन्यथा चाधारः
तस्माच्चोपायवैलक्षण्यात्सर्गाद् अभिमानवैलक्षण्यम् अपि भवति
अभियोक्ताहम् इति पुरुषो ऽनुरज्यते
अभियुक्ताहम् अनेनेति युवतिर् इति वात्स्यायनः
katham upāyavailakṣaṇyaṃ tu sargāt
kartā hi puruṣo 'dhikaraṇaṃ yuvatiḥ
anyathā hi kartā kriyāṃ pratipadyate anyathā cādhāraḥ
tasmāccopāyavailakṣaṇyātsargād abhimānavailakṣaṇyam api bhavati
abhiyoktāham iti puruṣo 'nurajyate
abhiyuktāham aneneti yuvatir iti vātsyāyanaḥ
- 24
तत्रैतत्स्याद् उपायवैलक्षण्यवद् एव हि कार्यवैलक्षण्यम् अपि कस्मान्न स्याद् इति
तच्च न
हेतुमद् उपायवैलक्षण्यम्
तत्र कर्त्राधारयोर्भिन्नलक्षणत्वाद् अहेतुमत्कार्यवैलक्षण्यम् अन्याय्यं स्यात्
आकृतेर् अभेदाद् इति
तत्रैतत्स्यात्
संहत्य कारकैर् एको ऽर्थो ऽभिनिर्वर्त्यते
पृथक्पृथक्स्वार्थसाधकौ पुनर् इमौ तद् अयुक्तम् इति
tatraitatsyād upāyavailakṣaṇyavad eva hi kāryavailakṣaṇyam api kasmānna syād iti
tacca na
hetumad upāyavailakṣaṇyam
tatra kartrādhārayorbhinnalakṣaṇatvād ahetumatkāryavailakṣaṇyam anyāyyaṃ syāt
ākṛter abhedād iti
tatraitatsyāt
saṃhatya kārakair eko 'rtho 'bhinirvartyate
pṛthakpṛthaksvārthasādhakau punar imau tad ayuktam iti
- 25
तच्च न
युगपद् अनेकार्थसिद्धिर् अपि दृश्यते
यथा मेषयोर् अभिघाते कपित्थयोर्भेदे मल्लयोर्युद्ध इति
न तत्र कारकभेद इति चेद् इहापि न वस्तुभेद इति
उपायवैलक्षण्यं तु सर्गाद् इति तद् अभिहितं पुरस्तात्
तेनोभयोर् अपि सदृशी सुखप्रतिपत्तिर् इति
tacca na
yugapad anekārthasiddhir api dṛśyate
yathā meṣayor abhighāte kapitthayorbhede mallayoryuddha iti
na tatra kārakabheda iti ced ihāpi na vastubheda iti
upāyavailakṣaṇyaṃ tu sargād iti tad abhihitaṃ purastāt
tenobhayor api sadṛśī sukhapratipattir iti
- 26
जातेर् अभेदाद्दंपत्योः सदृशं सुखम् इष्यते
तस्मात्तथोपचर्या स्त्री यथाग्रे प्राप्नुयाद्रतिम्
jāter abhedāddaṃpatyoḥ sadṛśaṃ sukham iṣyate
tasmāttathopacaryā strī yathāgre prāpnuyādratim
- 27
सदृशत्वस्य सिद्धत्वात्कालयोगीन्यपि भावतो ऽपि कालतः प्रमाणवद् एव नव रतानि
sadṛśatvasya siddhatvātkālayogīnyapi bhāvato 'pi kālataḥ pramāṇavad eva nava ratāni
- 28
रसो रतिः प्रीतिर्भावो रागो वेगः समाप्तिर् इति रतिपर्यायाः
संप्रयोगो रतं रहः शयनं मोहनं सुरतपर्यायाः
raso ratiḥ prītirbhāvo rāgo vegaḥ samāptir iti ratiparyāyāḥ
saṃprayogo rataṃ rahaḥ śayanaṃ mohanaṃ surataparyāyāḥ
- 29
प्रमाणकालभावजानां संप्रयोगाणाम् एकैकस्य नवविधत्वात्तेषां व्यतिकरे सुरतसंख्या न शक्यते कर्तुम्
अतिबहुत्वात्
pramāṇakālabhāvajānāṃ saṃprayogāṇām ekaikasya navavidhatvātteṣāṃ vyatikare suratasaṃkhyā na śakyate kartum
atibahutvāt
- 30
तेषु तर्काद् उपचारान्प्रयोजयेद् इति वात्स्यायनः
teṣu tarkād upacārānprayojayed iti vātsyāyanaḥ

